‘‘Kendini bil!’’ buyrumu eski Yunanlýlara dek gider, ve pekçok Yunanlý felsefeci ona anýþtýrmada bulunmuþtur. Ama bize dek ulaþan kanýtlar kendini bilmede çok büyük yüksekliklere eriþtiklerini imlemekten uzaktýr. Antikçaðda bu konudaki en derin inceleme felsefeciler tarafýndan deðil ama Sofokles tarafýndan yazýldý, ve onun Oedipus Tirannus baþlýklý trajedisi vurgulu bir dille kendini-bilmenin hemen hemen dayanýlmaz bir iþkence olabileceðini imler. Oedipus kim olduðunu ve gerçekte ona en yakýn olanlarla nasýl iliþkili olduðunu bulmaya karar verir, ve bulduðunda umutsuzluða düþer.

Ýlgilendiðim hem kendi anlýklarýmýzýn hem de genel olarak insan anlýðýnýn bilgisi olarak kendinin bilgisidir. Ve anlýktan söz ederken onu yürek ya da ruh ile karþýtlýk içinde almýyorum—anlýðý anlama yetisi ile, ve yüreði ya da ruhu ise duygu ile baðlayanlarýn yaptýklarýnýn tersine. ‘‘Anlýðý’’ duygu ve anlama, us ve duygu, algý ve istenç, düþünce ve bilinçaltý için kapsayýcý bir terim olarak kullanýyorum.

En iyi sözlük ve ansiklopedilerle uyum içinde olan kullanýmým beni anlýðýn varolduðu inancýna Freud’un ‘‘ruh’’ terimini kullanmasýnýn onu ruhlara duyulan bir inanca baðladýðýndan daha çok baðlamaz. Pascal’ýn ‘‘yüreðin kendi uslarý vardýr’’ sözü bu uslarýn gerçekten yürekte yerleþmiþ olduðu gibi bir inancý gerektirmiyordu. ‘‘Yürek,’’ ‘‘ruh’’ ve ‘‘anlýk’’ kendi gizemli ve anlaþýlmaz görünen yanlarýmýzdan söz etmenin birer yoludur.

            2. Niçindir ki dýþ dünyanýn bilgisini kazanmada çok daha baþarýlý olmuþken anlýðý keþfetme uðraþýnda böylesine az ilerleme elde ettik? Uzak yýldýzlarýn ve bulutsularýn kendilerine uyumlu olarak davranýyor göründükleri yasalar bulduk; ama çok daha yakýnýmýzda yatan ve ulaþabilmek için apaçýk bir ayrýcalýktan yararlanýyor göründüðümüz insan anlýðýný anlamada eþit ölçüde baþarýlý olamadýk.

En açýk yanýt çok yakýnlara dek anlýðýn felsefecilerin ve baþka insanbilimcilerin alaný olmuþ olduðu, ve insanbilimlerinin doðal bilimler, ve çok özel olarak gökbilim ve fizik ile karþýlaþtýrýldýðýnda kötü bir durumda olduklarýdýr. 1979 Mart’ýnda bu kitabýn tamamlanmasýnýn hemen ardýndan Princeton’da Einstein’ýn Yüzüncü Yýlý Simpozyumuna katýldýktan, ve bunun arkasýndan bir tarihçinin denemesini sunduðu bir insanbilim seminerini izledikten sonra, bu yaygýn duyguyu paylaþmadan edemedim. Ölçünlerdeki ayrým ürkütücüydü.

Ýnsanbilimleri ve doðal bilimler arasýndaki korkunç eþitsizliðin yarattýðý bu duygu yeni birþey deðildir. Immanuel Kant 1787’de Arý Usun Eleþtirisi’nin ikinci yayýmýna önsözde yineleyerek ‘‘bir bilimin güvenilir yolu’’ sözlerini kullandýðý ve bunlarý ona felsefe alanýndaki çalýþmalarýn çoðunu nitelendiriyor görünen el yordamý ile karþý karþýya getirdiði zaman, bu duyguyu paylaþýyordu. Tam olarak yirmi yýl sonra, Hegel ilk kitabýna [Tinin Görüngübilimi] önsözünde herþeyin felsefeyi bir bilim düzeyine yükseltmeye baðlý olduðunda diretti.

Hem Kant hem de Hegel özel olarak anlýðýn keþfi ile ilgilendiler, ama ne yazýk ki ortaya koyduklarý amaçlarýna ulaþmayý baþaramadýlar. Niçin? Bunun büyük ölçüde yanlýþ bir bilim anlayýþý ile çalýþmýþ olduklarý olgusuna baðlý olduðunu göstermeyi umuyorum. Bir sonuç olarak, hemen hemen Kant’ýn yoldan temizlemiþ olduklarý denli zararlý modeller ürettiler. Birçok verimsiz kurguyu temizlemiþ olmasýndan ötürü Kant’a borcumuz olaðanüstü büyüktür, ve bir zamanlar genç Nietzche’nin yayýmlamayý hiç düþünmeden karalamýþ olduðu bir gözlem onun için de geçerlidir: ‘‘Büyük insanlarýn yanýlgýlarý saygýya deðerdir, çünkü küçük insanlarýn gerçekliklerinden daha verimlidirler.’’¹ Herþeye karþýn, birer yanýlgý olduklarý olgusu ortadan kalkmaz, ve eðer kiþi bir büyük düþünürün düþüncelerini eleþtiriye dayanýp dayanamayacaklarýný soracak denli ciddiye almýyorsa, ona çok az saygý göstermektedir.

Erdemlerine karþýn, Kant birçok bakýmdan büyük bir yýkýmdý. Anlýðýn keþfinde yaptýðýmýz ilerlemenin yetersizliði birçok yolda onun öldürücü etkisine baðlýdýr. Büyük ve parlak bir insan olmuþ olmasý eksiklikleri ile uzunlamasýna uðraþmak için yeterli bir neden deðildir. Bu tür antikacýlýk insanbilimlerinin bir yere ulaþmasýný engelleyen ilençlerden biri deðil midir? Uzun süre önce olmuþ olanlarý durulaþtýrmak için bütünüyle gereksiz çabalar harcanýr. Hemen daha olumlu bir yaklaþým ile baþlamak çok daha iyi olmaz mý?

Tam olarak bunu yapacaðým ve öyküme Platon ve Aristoteles’ten bu yana en büyük felsefeci olarak olmasa da yaygýn olarak Almanya’nýn en ünlü felsefecisi sayýlan Kant ile deðil, ama genel uylaþýma göre Almanya’nýn en büyük þairi olarak bilinen Goethe ile baþlayacaðým. Amacým anlýðýn keþfini ilerletmede Goethe’nin kendisinden önceki herkesten daha fazlasýný yaptýðýný göstermek olacak. Anlatýmýmda açýk olacak ve onun baþlýca katkýlarý olarak gördüðüm þeyleri ayrýntýlarýyla belirteceðim. Daha sonra Kant’a dönerek onu yalnýzca çok uzun bir süre önce yaþamýþ ölü bir felsefeci olarak deðil, ama tersine bugün bile oldukça diri olan düþünme yollarýnýn olanaklý en iyi temsilcisi ve örneði olarak sunacaðým.

Ona özgü olan ve þimdi özel bir önemleri olmayan hatalar üzerinde oyalanmayacaðým. Üzerinde yoðunlaþacaðýmýz baþlýca eksiklikler bugün bile anlýðýn keþfini engellemeyi sürdürmektedirler. Ve bunlarýn tek bir anlýkta birarada nasýl varolduklarýný, ve bu anlýðýn nasýl birçok bakýmdan Goethe’nin anlýðýnýn tam karþýtý olduðunu görmek yararlýdýr. Burada önümüzde iki ideal tip vardýr, ve eðer edimsel olarak varolmuþ olmasalardý, onlarýnkinden daha çarpýcý karþýt bir anlayýþlar çifti icadetmek belki de olanaksýz olurdu.

Goethe ve Kant çaðdaþtýlar ve ayný dilde yazdýlar. Daha saðýn konuþursak, ikisi de Almanca’da yazmalarýna karþýn ayný dilde yazmadýlar. Kant yirmibeþ yaþ daha büyüktü, ama Goethe Kant’tan yýllar önce dünya çapýnda ün kazandý, ve çaðdaþlarý birbirinden uzak bu iki model tarafýndan sýkýntýlara düþürülmüþlerdir. Daha onsekizinci yüzyýl sonlanmadan önce, Goethe’nin yakýn dostu olduðu gibi Kant’ýn felsefesinin de ateþli bir hayraný olan büyük þair Friedrich Schiller uzlaþmazlarý uzlaþtýrmaya çalýþtý. Hegel’den Sartre’a baþka pekçoklarý da deðiþik yollarda ayný þeyi yapmaya çalýþtýlar. Böylece Kant’ýn yýkýcý etkisi hiçbir biçimde onun eksiksiz izleyicileri olanlara sýnýrlý olmadý, ama þu ya da bu yolda onunla Goethe’yi uzlaþtýrmaya çalýþan birçok önemli düþünürün çalýþmasýna da zarar verdi.

Bu açýkça anlaþýlýr anlaþýlmaz, daha sonraki düþünürlerin çalýþmalarýndaki pekçok bulanýklýk ta aydýnlatýlýr. Son iki yüzyýlýn düþünce tarihinin büyük bir bölümü açýsýndan yeni ve daha iyi bir anlayýþa götürmesi bu incelemenin ikincil yararlarýndan biri olacaktýr. Ama baþýndan sonuna dek hedefim olan amaç anlýðýn keþfine katkýda bulunmaktýr.

            3. Çok sayýda oldukça kavrayýþlý insanýn henüz verimsiz yaklaþýmlara yakalanýyor ve herhangi bir yere götürmeksizin ormanda yiten yollarý izliyor olmasý ölçüsünde, bu yaklaþýmlarda belirli olarak neyin yanlýþ olduðunu göstermek yararlý olmalýdýr. Bunlarýn pek çok durumda iyi iþlememiþ olmalarý biçimindeki yalýn olgu diretmenin herþeye karþýn kazançlý çýkabileceði olanaðýný geçersiz kýlmaz. Bu yüzden ilkede neyin yanlýþ olduðunu göstermek özseldir. Daha açýk ve daha somut olarak koyarsak, Kant’ýn izlemiþ olduðu yollarýn gerçekte modern bilimin utkularýna götürmüþ olan yollara nasýl bütünüyle karþýt olduðunu göstermek gerekir. Kant için bilim Newton bilimi iken, Goethe’nin kendini Newtoncu-olmayan bir bilime verdiðini söylemek belki de çok fazla düz gelebilir; ama bu zýtlýðýn kesinlikle herþeyi açýklamýyor olmasýna karþýn önemli olduðunu göreceðiz.

Yine Goethe ve Hegel tarafýndan ve daha sonra Nietzche ve Freud tarafýndan yapýlan büyük katkýlarý tek bir tablonun parçasý olarak görmekle de anlýðýn keþfi ilerletilebilir. Akademisyenler öylesine özelleþmiþlerdir ki, bu insanlardan biri üzerine uzman olanlarýn seyrek olarak ötekilerini de iyi bildikleri görülür. Bu yüzden kavrayýþlarýnýn birbirini nasýl bütünlediðini göstermek yararlý olacaktýr.

Son olarak, bu insanlarýn düþünceleri kiþisel kafa yapýlarýna bütünüyle ilgisiz deðildir. Bu iliþkinin doðasý nazik bir sorundur. Uzun bir süredir, felsefeciler yalnýzca onu bütününde incelemeden çekinmekle kalmadýlar, ama edimsel olarak ona yönelik en küçük bir ilgiyi bile bir aldatý olarak damgaladýlar. Bu yolda araþtýrmacý anlýða sýnýrlar getirdiler. Bu tabuyu çiðnemeye yönelik ilk giriþimlerden kimileri oldukça kaba ve aydýnlýktan yoksun olmuþtur; ama sorunun önemi çok büyüktür. Niçin insan anlýðý üzerine çalýþan öðrenciler yalnýzca sinirceli ya da hasta insanlarla, ya da sýradan insanlarýn sýradan algýlarý ile ilgilensinler, ve büyük felsefecilerin, ruhbilimcilerin ve þairlerin anlýklarý ile ilgilenmesinler? Kant ve C. G. Jung’un ya da Martin Heidegger ve Martin Buber’in kendi kuramlarý ile iliþkilerini incelememiz gerekir.

Tam bunu yerine getirme giriþiminde, birþeyin aslýnda ‘‘þundan ya da bundan baþka birþey olmadýðýný’’ ileri sürme tutumu olarak anladýðým indirgemecilikten uzak duracaðým. Bu üçlünün son bölümünde Jung’un 28 Þubat 1943 tarihinde yazdýðý ve þu sözleri içeren bir mektubunu irdelemek için fýrsat bulacaðýz: ‘‘Geleceðin eleþtirel felsefesinde ‘Felsefenin Psikopatolojisi’ üzerine bir bölüm olacaktýr.’’ Daha sonra da istemeyi sürdürdüðü þey nasýl deðiþik felsefelerin onun sözleriyle sinirce belirtilerinden ‘‘baþka birþey’’ olmadýklarýný gösterecek indirgemeci bir bilimdi. Durum onun kendisine karþý kullanýldýðý ve ruhbilimin—ve özel olarak onun ruhbiliminin—bir psikopatolojisinin eþit ölçüde ilginç olabileceði gösterildiði zaman bile, indirgemecilikten kaçýnmayý umuyorum. Bir þairin oldukça bireysel duyarlýk ve deneyimini anlatan bir þiir bu yüzden deðersiz deðildir, ve bir maskenin arkasýndaki surat sýradan olsa bile maskenin kendisi bir sanat yapýtý olabilir.