Burada usun üstünde ve ötesinde olma değil, ama gerçekte usun dışında olma gibi bir durum vardır. Ve bu ise yanılgı, yanlışlık dediğimiz şeyden bütünüyle ayrıdır. Normal insan usu ona saçma gelen birşey önerildiği zaman düşüncesinin temellerinin ayağının altından çekildiğini duyar. Ama bu doğa dışı duruma dayanabilen bir ‘mantık’ tipi de vardır. Saçma olanı ‘anlayabilmek,’ örneğin Cantor’un yaptığı gibi bir doğru çizgi üzerindeki, bir alandaki noktaların sayılabileceğine, karşılaştırılabileceklerine inanmak gerçekten de yürek ister. Ama düşünceyi, mantığı baştan sona bir yana atmayı başarabilen bir yüreği ister. Buna karşı yanılgı doğal bir durumdur. Kimi görüşler, kuramlar olgulara aykırıdır, ve gene de pekala mantıksal olabilirler. Bunları doğrulamak us çürümesi ile bir ve aynı şey değildir. Yanılgı mantıksızdan bütünüyle başka birşeydir. Ve doğa bilimin tarihinde yanılgıdan bol birşey yoktur çünkü doğal mantığın tasarımsal ilişkileri ve orantıları hiçbir zaman kavram mantığının eytişimsel ilişkileri ile bir ve aynı sağınlığı göstermez. Doğal us yerçekimi kuvvetini salt çekim kuvveti olarak görse de fiziğini geliştirmeyi sürdürür. Doğal us sonsuz küçüklükler orantısını anlamasa da kalkülüsü mantıksız yanında belleyebilir ve bir makine gibi uygulayabilir. Ve gene de temel belitlere bağlı kalır, doğru çizginin eğri çizgiden kısa olduğunu, geometrik kavramın görgül resim ile bir ve aynı şey olmadığını, parçaların toplamının bütünden büyük olmadığını vb. bilir. Buna karşı, saçmanın gerçeği mantığa, usun kendisine aykırı olmaktır. Saçma olanı doğrulamak usu çürütmektir.*

    Us insanın güvenebileceği biricik yeteneğinin, yargı yetisinin kendisidir. Ama iki nokta arasındaki eğri çiginin doğrudan daha kısa olduğunu, sürekliliğin değil ama yalnızca kesikliliğin olduğunu, uzayın üç değil ama dört, beş, on vb. boyutlu ve zamanın bir değil ama iki, üç vb. boyutlu olduğunu kabul etmek zorunda kalmak, yargı yetisini böyle ‘yargılarda’ bulunmaya zorlamak usu çürütür. Kişi sağlıklı, dengeli düşünme yeteneğini yitirir. Ve aşırı durumlarda kaçınılmaz olarak us-yarılmasına, şizofreniye götürür.*

Freud dinsel bilinç bağlamında bu tür ‘‘boş inançlar’’ için bunların ‘‘Gerçeklikleri içsel olarak duyumsanmalıdır, ve kavranmaları gerekmez’’ dendiğini anımsatır. Ve ekler: ‘‘Her saçmalığa inanma yükümlülüğü altında mıyımdır? ... Usun üstünde hiçbir yetke yoktur.’’

Sağduyu yanlış kullanılabilse de düzeltilme olanağının altında durduğu için sağduyudur. Ama sağduyunun toptan yadsınması insan olmanın toptan yadsınmasına götürür. Ortada yabancı, tanıyamadığımız, anlayamadığımız, onaylayamadığımız, İLETİŞİM KURAMADIĞIMIZ bir bilinç posası kalır. Bu bozulmanın sonuçları insan düşüncesinin ve davranışının her alanında görülebilir.

Görelilik kuramının usu nasıl çürüttüğünü görmek kesinlikle güç değildir. Aslında, bu kuramı kabul ettiğine inanan her bilinç kendini apaçık saçmalıklara inandırmak için zorlamıştır. Anladığına inanan bilinç ise doğrudan doğruya kendine yalan söylemiştir. Ve bu kendini aldatmalar pekçok insan durumunda onyıllarca sürmüş, ve daha da çoğu onlardan kuşkulanmayı bile başaramadan yitip gitmiştir. Einstein’ın kendisinin kuşkuları çok derindi, ve onları çok açık sözlerle dile getirdi (bkz. bu yazının en sonunda Goethe’nin şiirinden önceki alıntı).

* * *

Görelilik Kuramının biraz daha ayrıntılı bir irdelemesini bu kitabın sonundaki Eleştirel Çözümleme* bölümüne bırakarak, burada kısaca doğa bilimlerinde irrasyonalizm ve modern Batı toplumundaki genel irrasyonalizm arasındaki, bilim ve felsefe arasındaki, olgusallık ve matematik arasındaki ilişkileri ele alacağız. Fizikte görecilik başka herşeyin ussal olduğu bir dünyada kendi başına duran bir fenomen, başka herşeyin yolunda gittiği bir dünyada yalıtılmış bir sorun değildir. Tersine, bu ekinsel alanda fiziğin kendisi de kendini usdışı bütüne uyarlamak zorundadır.

*Not: Eleştiri Bu Çözümlemeler Einstein‘ın ‘‘Özel ve Genel Görelilik Kuramları’’nın metnine koşut olarak verildiler. — Burada ‘‘Eleştirel’’ sıfatının kullanımından sorumlu olan etmen bir dil alışkanlığıdır. Üniversite, giderek Lise yıllarından bu yana kişi bir kuramın, özellikle sözcüğün iyi, saf anlamında ‘pozitif’ bilim adına bildirilen bir kuramın neredeyse kutsal olduğuna inandırılır. Eğer işler ters giderse, belki de kuramın belli yanlışlıklar içerebileceğini, ya da en çoğundan yanlış olabileceğini düşünürüz. Bu tutum eleştiri dediğimiz şeydir, ve kendinde ussaldır. Ama görelilik kuramının mantıksız, usdışı doğasına karşı eleştiri aygıtını kullanmak geçersizdir. Eleştiri ancak ussal olma savında ve değerinde olan bir kuram karşısında anlamlı ve etkilidir.    ‘‘Atom bölünemez bir parçacıktır’’ önermesi usdışıdır. ‘Parça’ doğası gereği, mantığı gereği bir kez daha, bir kez daha, bir kez daha vb. bölünebilir olandır. Biri çıkıp atom belirli, boyutlu bir parçadır, ve gene de bölünemezdir derse, Hibert’in her nasılsa başardığı gibi sürekliliği özdeğin doğasından uzaklaştırırsa, ve ancak parçasız ve boyutsuz olanın    — Euklides’in ‘noktasının’ — bölünemeyecek olduğunu kavrayamazsa, bu kafa yapısı ile ussal bir diyalog girişiminde bulunmak, onu eleştirmeyi ya da düzeltmeyi istemek saflıktır, çünkü bu kafa yapısı daha şimdiden bu tür girişimlerin, eş deyişle kendi usunun hakkından gelmiştir. Eğer biri çıkıp ne görgül ne de mantıksal hiçbir doğrulamaya dayanmayan bir ‘boyutlar çokluğu’ önerirse, bunun reddedilmeye değer ve yetenekli olduğunu söyleyemeyiz. Bu kafa yapısını çürütmek ne mantık ne de olgular düzleminde olanaklıdır.

Kuram 1960’lara dek sürekli gözden düştü. Matematiksel soyutluğundan ve doğal mantık için anlaşılır bile olmayan sayıltılarından ötürü öğretilmesi olanaksızdı, ve kısa bir süre içinde gözardı edilmeye, özellikle Nice Kuramının başarısı karşısında giderek alay konusu edilmeye başladı. Görelilik kuramının olağanüstü popülerliği zamansal olarak Big Bang mitolojisini izleyen bir olaydır ve popüler bilinçte geçerliği bu modern mitolojinin geçerliğine bağlıdır. Bilindiği gibi, bu mitolojiye göre sonlu bir zaman önce, gerçekte hiçbirşey olan bir ‘tekillik/singularity’ kıpısında, yalnızca özdek ve erke değil, ama uzay ve zaman da Yokluktan yaratıldı. Bu buluşun temelinde ne deneyim/gözlem ne de herhangi birmantık yatar. Tersine, güdüsünü yalnızca mantıksızlıktan, yalnızca kavramsız, disiplinsiz bir imgelemden alır. Matematiksel destek, tıpkı görelilik kuramı durumunda olduğu gibi, doğallıkla arkadan gelir, ve bir yandan sanki özerk bir bilgilenme aygıtıymış gibi kullanılsa da, öte yandan, daha da kötüsü, bütünüyle önceden kabul edilen görüşlere ayarlanır. Tüm fiziksel varoluşun yaratılışı verildiğine göre, yaratılan tüm gereç fiziksel olmayan kaynaklardan sağlanır. Bu ‘mantık’ nedensellik ile saltık olarak geçimsiz bir kavramı, doğanın doğa-dışı ve doğa-üstü bir başlangıcı tasarımını gerektirir — uzay/zaman dışı bir nedenselliği. Eğer bu fizik ise, fiziğin kendisi tüm usun ve sağduyunun bir yana atılmasını gerektirir. Ama bu hiç kuşkusuz Fizik değildir. Hiçbirşeydir.

* * *

Einstein’ın ‘Özdeksel evren düşünüldüğü sürece varolur’ sözleri kuramı açısından kesinlikle raslantısal değildir. Çılgın bir İrlandalı görgücüye, piskopos Berkeley’e, ve ayrıca David Hume’a ait olan bu görüşü soyut düşünme üzerine, Gedankenexperimentler üzerine oldukça deneyimli olmuş olması gereken Einstein gibi birinin yinelemesini bir düşüncesizlik olarak, bir boşboğazlık olarak göremeyiz. Ciddiye almalıyız. Çünkü ciddi olarak amaçlanmıştır.

Bütün bir görecilik kuramı kavramlarını ruhbilimsel algından türeten bir öznelcilik üzerine dayanır* — tıpkı bütün bir görecilik kuramının ussal bir kavrayışı değil ama ruhbilimsel bir yeğlemeyi göstermesi gibi. Gerçekten de, Locke, Berkeley, Hume görgücülüğü üzerine ortalama bir anlayışı olan herkesin göreceği gibi, Einstein’ın bütün bir görecilik kuramı sözde bilgikuramsal temelleri olarak İngiliz görgücülüğünü alır. Ve görecilik kuramının ‘ne’ olduğunu anlamanın biricik yolu felsefenin minimum çabasını üstlenmek, görgücülük ve felsefe arasında en küçük bir birliğin ya da yakınlığın olmadığını görmektir. Böyle sözde ruhbilimsel temelleri olan bir kuram normal bilincin ölçünleriyle, gündelik bilincin tasarımlarıyla anlaşılamaz ve çürütülemez. Anlaşılacak bir içeriğinin olmamasının yanısıra, bu bilincin düzleminde saçmalığın nerede başladığı da görülemez. Görecilik kuramının popüler başarısı elbette fizikçilerin ve halkın felsefede eğitimsiz olmalarına bağlıdır.

*Not: Aziz Yardımlı Görecilik Mantığının Tam Çözümlemesi Burada olanaklı en kısa yolda görecilik kuramının arkasında yatan uslamlama yapısını vereceğiz. Einstein Felsefe ile en küçük bir olumlu ilişkisi olmayan, Felsefe ile tüm ilişkisi olumsuz olan her görgücü gibi ‘a priori’yi çürütmesi gerektiğini anladı. Bu usdışı görüşe göre: 1) Hiçbir doğuştan düşünce, hiçbir a priori ussal kavram, hiçbir nesnel İdea yoktur 2) Tüm kavramlar dışsal kökenlidir, algıdan türetilirler, ve bir tabula rasa üzerine basılırlar. (Kavramların Olimpos’tan yeryüzünün toprağına indirilmesi.) 3) Böylece uzay ve zaman ve özdek kavramları da yalnızca insan anlığına gelen duyuların türevleridirler (duyumlar), ve salt öznede, salt anlıkta oluştukları ve bulundukları için, nesnel-dışsal dünya ile (‘kendinde-dünya’ ile) hiçbir bilişsel ilgileri yoktur. Örneğin Özdek kavramı Einstein mantığı için salt öznel birşeyi anlatır, nesnel hiçbirşeyi anlatmaz: ‘‘Özdek ancak onu düşündüğüm sürece varolur.’’ 4) Uzay ve Zamanın saltık olmamaları, göreli olmaları kökenleri olan duyumların ancak öznel/göreli olabilmeleri olgusuna bağlıdır. (Öznel ile karşıtlık içinde Nesnel olmak bu bağlamda yalnızca var olmayı değil, ama özneden, öznenin sözde ‘özgür’ yorumundan bağımsız olarak var olmayı anlatır.) ‘Belirli’ bir uzay noktasını ancak duyumlar aracılığıyla, ancak onu ‘görmemi’ sağlayan bir özdeksellik ve bir algı edimi aracılığıyla bilirim. Dolayısıyla duyuma bağımlı olarak bilirim. Görgül dünyada, zaman olarak zamanı değil ama ancak belirli zamanı, şu ya da bu saatin kolları tarafından gösterilen bir devim durumunu, ve böyle devim durumları arasındaki aralıkları bilebilirim. Bu düzlemde Uzay ve Zaman salt ölçülebilen, salt nicelleştirilmiş şeylerdir, pozitivizmin ölü kendilikleridir. Bu bakış açısından kendinde bir Zaman kavramı, kendinde bir Zaman olgusu, nesnel bir Zaman yoktur. Olsaydı, bunun Saltık Zaman olması, Evrensel Şimdi olması, yalın olarak Şimdi dediğimiz kavram/olgu olması gerekirdi. Görgücülük ne pahasına olursa olsun bu nesnel kavramı silmelidir. ’Saltık göreliliği,’ ‘herşeyin’ göreliliğini ileri sürebilmek için hiç kuşkusuz nesnel düşünceden, nesel kavramdan vazgeçmek gerekir. Görecilik göreliliği ilke alan bakış açısıdır. Bunun imlemini tam olarak düşünmek zorundayız. Bu bakış açısı şu ya da bu bu tikel şeyin değil ama genel olarak şeylerin göreliliğini ileri sürer. Ve bu nesnel/evrensel kavramdan vazgeçme pahasına olanaklıdır. Düşünceyi bir yana atan görgücülük her türevinde, her türünde yalnızca duyulara geri dönebilir. Duyular saltık değil ama göreli, nesnel değil ama öznel, kendinde değil ama birinin bakış açısı için geçerli belirlenimler sunarlar. Bu bireysellik içinde, evrenseli, biz kavramını, gerçeklik, bilim kavramlarını olanaksızlaştırırlar. Uzayda ve Zamanda görelilik her şeyi ‘duyu’ yetisine bağımlı kılmaksızın olanaksızdır. (David Bohm’un özel görelilik kuramını yorumunda göreceğimiz gibi, tüm görecilik ancak nesnel düşünceyi bir yana atan kuşkucu bakış açısı zemininde, tüm bilgiyi algılara indirgeyen bir ‘kuramcılık’ zemininde olanaklıdır.) Eşzamanlılığın, evrensel bir Şimdinin olanaksızlığını ancak zamanı çıplak duyusal ölçümlere indirgeyen bakış açısı ileri sürebilir. (Her bir uzay noktasının görgül zamanı başka her uzay noktasının görgül zamanından ayrı olacaktır.) Uzunluk ya da uzaklık ancak duyusal olarak saptanabilen belirli bir niceliği, bir niceyi anlatır. Aynı nedenle, salt duyusal bir uzaklık salt göreli olmak zorundadır. Ve duyusal olmayan bir a priori uzaklık/uzunluk, saltık/soyut bir Uzay, varsayım gereği, yoktur. Kavrama göre: Sonsuzluk içinde hiçbir belirli köken, hiçbir saltık 0 noktası olmaz. Birim, yine Nicelik kavramı gereği, göreli olanın kendisidir, uylaşımsaldır. Uzayın göreliliği us kavramının kendisinden gelir. Ama Einstein mantığına göre (ve örneğin ayrıca Hilbert mantığına göre) sonsuzluk ya da süreklilik diye birşey olmadığı için (çünkü bunlar Olimpos’a aittirler ve duyusal olarak saptanamazlar), sonlu uzay, paradoksal olarak, saltık uzay ile anlatılmak istenen şeye özellikle izin veren bir tasarımdır. Einsteincı yorum, görüldüğü gibi, en kaba görgücü bakış açısıdır. Üzerine kurulan sözde kuramsal yapıyı eleştirmenin hiçbir gereği, hiçbir anlamı, hiçbir olanağı yoktur, çünkü temel ilke dediği şeyin kendisi usdışıdır. Bir ilke ne olursa olsun ussal/mantıksal olmak zorunda olduğu için, kurgul/bireşimli olmak zorunda olduğu için, karşıtını dışlayan analitik Görelilik ‘ilkesi’ bir ilke değildir. Karşıtından yoksun olduğu için devinemez, kavram üretemez, bilgi üretemez. Ancak dışsal barbarlığa, keyfi bağlantılara boyun eğebilir.  Bir kuram ne olursa olsun ussal olmak zorunda olduğu için, Görelilik ‘kuramı’ kuramı bir kuram değildir.     ‘Doğuştan düşünce’ anlatımı kalıtsal, biokimyasal, ya da tasarlanabilecek başka herhangi bir yolda fiziksel olanı belirtmez. Doğuştanlık sıfatı düşüncenin dışsal olarak kazanılmış olmamasını, bir duyu/algı türevi olmamasını belirtir. Tabula rasa kuramı ile karşıtlık içinde, insanın hem doğal bilincini geliştirme sürecinde hem de tüm yaşam boyu süren eğitimi boyunca özerk kavram üretimini anlatır. Anlatım modern Kıta ussalcılığının doğuş sürecinde İngiliz görgücüsü Locke ile tartışmada Descartes ve özellikle Leibniz tarafından kullanıldı.

Mantığın özellikle çürütüldüğü yerde, kavramın yerini ruhbilimsel tasarımın aldığı yerde kendini aldatma kaçınılmazdır: Eddington merakla kuramı anlayan üçüncü kişinin kim olduğunu düşünürken gülünecek bir espriyi amaçlamıyordu. Aslında Einstein’ın ve Eddington’un kendileri herkesten önce kendilerini aldatan bir öznelciliğe yenik düştüler.*

*Not: Görelilik Kuramını Anlayan Üçüncü Kişi Yaşamının son dokuz yılı sırasında Einsten’ı kişisel olarak tanımış Nobel ödüllü bir fizikçi olan Dr. Abraham Pais görelilik kuramının anlaşılırlığı üzerine aşağıdaki öyküyü anlatır (‘‘ ‘Subtle is the Lord...’ The Science and the Life of Albert Einstein,’’ s. 46): Ortalama fizikçinin görelilik kuramını anlayamayışı sorunu konusunda Dr. S. Chandrasekhar, Nobel ödüllü bir fizikçi, ‘‘Einstein and general relativity: Historical perspectives’’ başlıklı bir makalede şunları yazar: ‘‘Royal Society’nin 6 Kasım 1919 toplantısı bugün bile sürmekte (gerçi çok sulandırılmış bir biçimde de olsa) direten bir mitin doğuşuna da yol açtı: ‘Dünyada yalnızca üç insan göreliliği anlar.’ Eddington bu anlatının başında sözünü ettiğim Noel-arası söyleşi sırasında bu mitin kökenini açıkladı.    Thompson, o sıralar Royal Society Başkanı olarak, toplantıyı şu bildirimle sonlandırdı: ‘İtiraf etmem gerek ki Einstein’ın kuramının gerçekte ne olduğunu henüz hiç kimse duru bir dilde bildirmeyi başarmış değildir.’ Ve Eddington’un anımsadığına göre, toplantı dağılırken Ludwig Silberstein (görelilik üzerine ilk kitaplardan birinin yazarı) yanına gelip şunları söyledi: ‘Profesör Edington, dünyada genel göreliliği anlayan üç kişiden biri siz olmalısınız.’ Eddington’un karşı çıkması üzerine, Silberstein ‘Alçakgönüllü olma, Eddington’ karşılığını verdi. Ve Eddington’un yanıtı şu oldu: ‘Tersine, üçüncü kişinin kim olduğunu düşünmeye çalışıyorum!’ :: ‘‘The meeting of November 6, 1919 of the Royal Society also originated a myth that persists even today (though in a very much diluted version): ‘Only three persons in the world understand relativity.’ Eddington explained the origin of this myth during the Christmas-recess conversation with which I began this account. Thomson, as President of the Royal Society at that time, concluded the meeting with the statement: ‘I have to confess that no one has yet succeeded in stating in clear language what the theory of Einstein really is.’ And Eddington recalled that as the meeting was dispersing, Ludwig Silberstein (the author of one of the early books on relativity) came up to him and said: ‘Professor Eddington, you must be one of three persons in the world who understands general relativity.’ On Eddington demurring to this statement, Silberstein responded, ‘Don’t be modest Eddington.’ And the Eddington’s reply was, ‘On the contrary, I am trying to think who the third person is!’

Kavramları ruhbilimsel tasarımlardan ötesi olmayan bir kuram için, herşeye dayanak olan uzay ve zaman kavramlarının kendileri tüm değer ve anlamlarını yitirler. Böylece daha baştan nesneleri ile gerçek bir iletişim kurma yeteneğinde durdurulan özne, bu ikicilik zemininde, tüm dışsal olgusallığa salt öznel bir varoluş yükleyen bir irrasyonalizme kısıtlanır. Tıpkı nice/quantum kuramında Kopenhag yorumu denilen irrasyonalizmin olasılık kavramının doğasını anlamayıp nesnel evrenin kendinde belirlenimsiz olduğu, nedensellik kavramından bağışık olduğu vargısını çıkarması gibi, göreci irrasyonalizm de algının göreliliğini uzay ve zaman kavramlarının, aslında tüm doğabilimsel kavramların öznelliğine gerekçe yapar. Einstein’in göreciliği ve Heisenberg’in öznelciliği Batı akademizminin genel usdışı yapısı ile uyum içinde ‘fiziğin’ alabileceği biricik usdışı biçimdir. Göreliliğin saltıklaştırılması irrasyonalizmdir. Einstein’ın sözde ussalcılığı, ‘‘Tanrı zar atmaz’’ sözleri, nedenselliği ve belirlenimciliği savunması — tümü de dikbaşlı bir irrasyonalizmin yanısıra ileri sürülür, ve yalnızca Einstein’ın kuramcılığını eleştiriye karşı oynak bir hedef olarak göstermeye hizmet ederler. Nice kuramının irrasyonalizmine kahramanca başkaldıran sözde sağduyu savunucuları bile, görelilik kuramının en az eşit ölçüde irrasyonel bir yorum olduğunu henüz algılamaksızın, bir irrasyonalizmin karşısına bir başkasını sürerler.

Einstein nesnel olgusallığı tanımamada sonuna dek diretti. 1950’de üçüncü yayımı çıkan Göreliliğin Anlamı’nda, daha önce 1916 kitapçığında da kullandığı aynı eğretileme ile, uzay ve zaman kavramlarının ‘‘a priorinin Olimpos’undan aşağıya indirilmeleri’’ gereğinden söz eder. Eğretilemeyi yalın dile çevirirsek, bildirim Kavramların ya da İdeaların nesnel hiçbir değer ve anlamlarının olmadığını, yalnızca algı türevleri olduklarını, yalnızca insan anlığının yaratıları olduklarını anlatır. Ve bu öznellikleri içinde, ‘‘deneyimlerimizin karmaşasını temsil etmeye hizmet ederler.’’ Felsefe ile biraz tanışık bir okur, bu bakış açısına göre, nesnel varoluş olduğunu ‘sandığımız’ olgusallığın Einstein’ın öncülleri gereği baştan sona öznel olması gerektiği sonucunu çıkarabilir: Özdek düşünüldüğü sürece vardır. Aynı öznelciliği Berkeley’de ve Hume’da, Kant’ta ve daha sonra Kopenhag okulunda, Niels Bohr ve Werner Heisenberg’de buluruz. Einstein Göreliliğin Anlamı’nda şöyle yazar (1950, s. 2): ‘‘Kavramlarımız için ve kavramlarımızın dizgesi için biricik aklama deneyimlerimizin karmaşasını temsil etmeye hizmet etmeleridir; bunun dışında hiçbir meşrulukları yoktur. Felsefecilerin belli temel kavramları onları denetim altında tutmamıza izin veren görgücülüğün [empiricism] temelinden a priorinin yüksekliklerine uzaklaştırmakla [!] bilimsel düşünmenin ilerlemesi üzerinde zararlı bir etkide bulunduklarına inanıyorum. ... [B]u idealar-evreni deneyimlerimizin doğasından ancak giysilerin insan bedeninin biçiminden olduğu denli bağımsızdır [=deneyim tarafından belirlenirler]. Bu uzay ve zaman kavramlarımız için özellikle doğrudur — kavramlar ki olguların baskısı altında fizikçiler onları a priorinin Olimpos’undan aşağıya indirmek ve böylece ayarlayarak işe yarayabilir bir duruma getirmek zorunda kalmışlardır.’’

Bilindiği gibi görgücülük yalnızca özdeğin, yalnızca uzay ve zamanın değil, giderek düşünen öznenin, ‘Ben’in bile varlığını doğrulayamaz. Görgücülük felsefe ile henüz tanışmakta olan bilincin sandığı gibi ussal bir bakış açısı, ayakları yere basan bilimsel bir bakış açısı değildir. Görgücülük, Einstein’ın tüm görelilik kuramı için vurgulu bir anlamda temel aldığı bakış açısı olarak, hiçbir nesnel varoluşun olmadığında direten ve bilgiyi inanca ve pekinliği olasılığa indiren bir irrasyonalizmdir. Bu bakış açısından, örneğin NEDENSELLİK nesnel bir ilişkisi, nesnel bir anlamı olan bir kavram değil, ama yalnızca sık sık gözlenen iki ardışık olay arasında alışkanlık temelinde kurulan bir çağrışım sorunudur. Bu çağrışımlar temelinde yorumlanan realite gerçekten de soyut bir idealite, yalnızca insan beyninde kurulan bir öznelliktir. Bu bakış açısından, insan gerçekliğe yetenekli ve gerçekliğe yaraşır değildir. Bir imgeler dünyasında varolur. Einstein aynı görgücü çizgide kavramların ‘‘ruhbilimsel’’ kökenli olduklarını belirtir ve sık sık uzay kavramının ‘‘kutu’’lar üzerine gözlem ve deneyimlerden nasıl türetildiğini açıklar. Ona göre uzay, zaman, özdek vb., aslında tüm fiziksel kavramlar algılardan türetilen öznelliklerdir. Yine aynı yerde şunları söyler: ‘‘Doğal bilimler, ve özel olarak onların en temel olanları, duyu algılarını ele alırlar.’’ Kavramları değil ama duyusal algıları! ‘‘Göreliliğin Anlamı’’nın ‘felsefi’ temelleri bu kadardır.

Bu kesin bildirime karşın, Einstein tüm yazılarında ‘duyu algıları’ndan değil ama ‘kavramlar’dan söz eder, hem de her fırsatta. Ama ne dediğini bilen biri olarak, kavramları hiçbir zaman gerçek değerlerinde almaz. Birer tasarım olarak, fiziksel duyu algıları olarak alır. Tıpkı pergel-cetvel geometrisinde yaptığı gibi. Ve kavramın mantığının işlemesine izin verilmeyen yerde, tutarsızlıkları her tür hileye izin veren Gedankenexperimentler kolayca örter.