İmgelem şeyleşme sürecine bağışık kalmamıştır. İmgelerimizin güdümündeyiz ve kendi imgelerimizden acı çekeriz. Ruhçözümleme bunu çok iyi biliyordu, ve sonuçları biliyordu. Bununla birlikte, ''imgeleme tüm anlatım araçlarını vermek'' gerileme olacaktır. Sakatlanmış bireyler (imgelem yetilerinde de sakatlanmış) şimdi onlara izin verilenden daha çoğunu örgütleyecek ve yokedeceklerdir. Böyle bir salıveriş hafifletilmemiş dehşet olacaktır—ekinin yıkımı değil, ama en baskıcı eğilimlerinin özgürce yaygınlaşmaları. Üretici aygıtın barışçıllaştırılmış bir varoluşa, korkudan özgür bir yaşama doğru yeniden kuruluşunun ve yeniden yönlendirilişinin a priorisi olabilecek imgelem ussaldır. Ve bu hiçbir zaman egemenlik ve ölüm imgelerinin güdümünde olanların imgelemi olamaz.
    İmgelemi ona onun tüm anlatım araçlarının verilebileceği bir yolda kurtarmak şimdi özgür olan ve baskıcı bir toplumu sürdüren öğelerin çoğunun baskılanışını öngerektirir. Ve böyle bir tersine dönüş bir ruhbilim ya da törebilim sorunu değil ama bir politika sorunudur—politika teriminin burada baştan sona kullanıldığı anlamda: içinde temel toplumsal kurumların geliştirildikleri, tanımlandıkları, desteklendikleri, ve değiştirildikleri kılgı. Bu bireylerin kılgısıdır, nasıl örgütlenmiş olurlarsa olsunlar. Böylece şu soru bir kez daha karşılanmalıdır: yönetilen bireyler—ki sakatlanmalarını kendi özgürlüklerine ve doyumlarına çevirmişlerdir, ve böylece onu genişlemiş bir ölçekte yeniden-üretirler—kendilerini efendilerinden olduğu gibi kendilerinden de nasıl kurtarabilirler? Kısır döngünün kırılabileceğini düşünmek bile nasıl olanaklıdır?

    Paradoksal olarak, öyle görünür ki bu soruyu yanıtlama girişiminde en büyük güçlüğü sunan şey yeni toplumsal kurumlar düşüncesi değildir. Yerleşik toplumların kendileri temel kurumları artan önceden tasarlama yönünde değiştirirler, ya da daha şimdiden değiştirmişlerdir. Dirimsel gereksinimlerin evrensel doyumu için eldeki tüm kaynakların gelişim ve kullanımı barışçıllaştırmanın öngereği olduğu için, barışçıllaştırma bu hedefe erişmenin yolunda duran tikel çıkarların üstünlüğü ile bağdaşmazdır. Nitel değişim bu çıkarlara karşı ve bütün için ön tasarlar yapma üzerine koşulludur, ve özgür ve ussal bir toplum ancak bu temel üzerinde doğabilir.
    İçersinde barışçıllaştırmanın öngörülebileceği kurumlar böylece yetkeci ve demokratik, özekselleşmiş ve özgürlükçü yönetimler biçimindeki geleneksel sınıflamayı reddederler. Bugün, gerçekte yadsınan bir özgürlükçü demokrasi adına özeksel ön tasara karşıtçılık baskıcı çıkarlar için ideolojik bir destek olarak hizmet eder. Bireyler tarafından gerçek öz-belirlenim hedefi zorunlukların (erişilen özdeksel ve anlıksal ekin düzeyinin terimlerinde) üretim ve dağıtımı üzerinde etkili toplumsal denetime bağlıdır.
    Burada, uygulayımbilimsel ussallık, sömürücü özelliklerinden sıyrılmış olarak, eldeki kaynakları herkes için tasarlama ve geliştirmede biricik ölçün ve kılavuzdur. Dirimsel malların ve hizmetlerin üretim ve dağıtımında öz-belirlenim savurganlık yaratacaktır. İş uygulayımsal bir iştir, ve gerçekten uygulayımsal bir iş bedensel ve ansal zahmetin indirgenmesine katkıda bulunur. Bu alanda, özekselleşmiş denetim eğer anlamlı öz-belirlenim için önkoşulları kuruyorsa ussaldır. Öz-belirlenim o zaman kendi alanında etkili olabilir—ekonomik artının üretim ve dağıtımını ilgilendiren kararlarda, ve bireysel varoluşta.
    Her ne olursa olsun, özekselleşmiş yetkenin ve doğrudan demokrasinin bileşimi, gelişme düzeyine göre, sonsuz türlülüğe açıktır. Öz-belirlenim kitlelerin tüm propagandadan, koşullandırıcı öğretilerden ve bilinç ayarlamalarından kurtulmuş, olguları bilme ve kavrayabilme ve almaşıkları değerlendirebilme yeteneğindeki bireylere çözündükleri düzeye dek gerçek bir öz-belirlenim olacaktır. Başka bir deyişle, toplum özsel olarak yeni bir tarihsel Özne tarafından örgütlendiği, desteklendiği, ve yeniden-üretildiği düzeye dek ussal ve özgür olacaktır.
    İleri işleyim toplumlarının gelişimlerinin şimdiki evresinde, ekinsel dizge gibi özdeksel dizge de bu gereği yadsır. Bu dizgenin güç ve etkililiği, anlığın olgu ile, düşüncenin istenen davranış ile, özlemlerin olgusallık ile baştan sona benzeşmesi yeni bir Öznenin doğuşunun karşısında durur. Ayrıca üretken süreç üzerinde şimdi işletilen denetimin ''aşağıdan denetim'' ile yer değiştirmesinin nitel değişimin doğuşu anlamına geleceği düşüncesinin de karşısında durur. Bu düşünce geçerliydi, ve henüz geçerlidir, emekçilerin yerleşik toplumun dirimli yadsınışı ve suçlanışı olmuş oldukları ve henüz olmakta oldukları yerde. Bununla birlikte, bu sınıfların yerleşik yaşam yolunun bir desteği olmuş oldukları yerde, denetime yükselişleri yalnızca değişik bir ortamda bu yolu uzatacaktır.
    Ve gene de, bu toplumun ve ölümcül gelişiminin eleştirel kuramını geçerli kılan olguların tümü oradadır: bütünün artan usdışılığı; üretkenlikte savurganlık ve kısıtlama; saldırgan yayılma için gereksinim; sürekli savaş gözdağı; yeğinleşmiş sömürü; insanlıktan uzaklaşma. Ve tümü de tarihsel almaşığı gösterirler: bir enaz emek ile dirimsel gereksinimlerin doyumu için kaynakların önceden tasarlanmış kullanımı, boş zamanın özgür zamana dönüştürülmesi, varoluş için savaşımın barışçıllaştırılması.

Ama olgular ve almaşıklar biraraya gelmeyen parçalar gibi, ya da bir özneden, onları yeni yönde devindirecek kılgıdan yoksun dilsiz nesnelerin bir dünyası gibi dururlar. Eytişimsel kuram çürütülmüş değildir, ama çareyi öneremez. Olumlu olamaz. Hiç kuşkusuz, eytişimsel kavram, verili olguları kavrarken, verili olguları aşar. Bu onun gerçekliğinin asıl belirtisidir. O tarihsel olanakları, giderek zorunlukları tanımlar; ama bunların olgusallaşmaları yalnızca kurama karşılık veren kılgıda olabilir, ve şimdilik kılgı böyle hiçbir karşılık vermez.
    Görgül olduğu gibi kuramsal zeminde de, eytişimsel kavram kendi umutsuzluğunu bildirir. İnsan olgusallığı onun tarihidir, ve onda çelişkiler kendi başlarına patlamazlar. Bir yanda enaz dirence ayarlanmış, ödüllendirici egemenlik, ve öte yanda onun öz-belirlenime ve barışçıllaştırmaya katkıda bulunan başarımları arasındaki çatışma herhangi olanaklı bir yadsımanın ötesinde açıklık kazanabilir, ama pekala denetlenebilen ve üstelik üretken bir çatışma olarak da sürebilir, çünkü doğa üzerindeki uygulayımbilimsel utkunun genişlemesiyle insanın insan üzerindeki utkusu da genişler. Ve bu utku kurtuluşun zorunlu bir a priorisi olan özgürlüğü indirger. Bu düşünce özgürlüğüdür—içinde düşüncenin yönetilen dünyada özgür olabileceği biricik anlamda: bu dünyanın baskıcı üretkenliğinin bilinci olarak, ve bu bütünü kırıp geçmek için saltık gereksinim olarak. Ama tam anlamıyla bu saltık gereksinim tarihsel bir kılgının itici gücü, nitel değişimin etker nedeni olabileceği yerde yürürlükte değildir. Bu özdeksel güç olmaksızın, en keskin bilinç bile güçsüz kalır.
    Bütünün usdışı ırası kendisini ve, bu yüzden, değişimin zorunluğunu ne denli açıkça belirtirse belirtsin, zorunluk üzerine içgörü olanaklı almaşıkları ele geçirmek için hiçbir zaman yeterli olmamıştır. Verili yaşam dizgesinin her-yerde-bulunan etkililiği ile karşı karşıya kaldıklarında, onun almaşıkları her zaman ütopik görünmüşlerdir. Ve bilimin başarımlarının ve üretkenlik düzeyinin almaşıkların ütopik ıralarını ortadan kaldırdığı, karşıtının değil ama yerleşik olgusallığın kendisinin ütopik olduğu evrede bile, zorunluk üzerine içgörü, kötü durumun bilinci yeterli olmayacaktır.

    Bu eleştirel toplum kuramının alanı terkettiği ve onu bir görgül toplumbilime bıraktığı anlamına mı gelir—bir toplumbilime ki, yöntemsel bir yönlendirme dışında tüm kuramsal yönlendirmeden kurtulmuş olarak, yanlış yerleştirilmiş bir somutluğun yanılgılarına yenik düşer, böylece değer yargılarının ortadan kaldırılışını ileri sürerken ideolojik bir hizmet sunar? Ya da eytişimsel kavramlar bir kez daha gerçekliklerine tanıklık mı ederler—kendi durumlarını çözümlemekte oldukları toplumun durumu olarak kavrayarak? Eğer eleştirel kuram tam anlamıyla en büyük zayıflık noktasında—yerleşik toplumun içersindeki kurtarıcı eğilimleri tanıtlama yeteneksizliğinde—irdelenecek olursa, bir yanıt kendini ileri sürebilir.
    Eleştirel toplum kuramı, doğuşunun zamanında, yerleşik toplumun içinde bulunan olgusal güçlerle (öznel ve nesnel) karşı karşıyaydı; ve bu toplum ilerlemeye engel olan yürürlükteki kurumları ortadan kaldırarak daha ussal ve daha özgür kurumlara doğru deviniyor (ya da devinmeye güdülebiliyordu). Üzerine kuramın kurulacak olduğu görgül zemin bunlardı, ve bu görgül zeminden özünlü olanakların kurtuluşu düşüncesi türüyordu—başka türlü ancak engellenip çarpıtılacak olan özdeksel ve anlıksal üretkenliğin, yetilerin ve gereksinimlerin gelişimleri düşüncesi. Böyle güçlerin tanıtlanması olmaksızın, toplumun eleştirisi yine geçerli ve ussal olacak, ama ussallığını tarihsel kılgının terimlerine çevirmeye yeteneksiz kalacaktır. Vargı? ''Özünlü olanakların kurtuluşu'' bundan böyle tarihsel almaşığı yeterli olarak anlatmaz.
    İleri işleyim toplumlarının zincire vurulu olanakları şunlardır: üretici güçlerin genişlemiş bir ölçekte gelişimi, doğa üzerindeki utkunun genişlemesi, artan bir sayıda insan için gereksinimlerin artan doyumu, yeni gereksinim ve yetilerin yaratılması. Ama bu olanaklar onların kurtarıcı gizilliklerini ortadan kaldıran araçlar ve kurumlar yoluyla aşamalı olarak olgusallaşmaktadırlar, ve bu süreç yalnızca araçları değil ama erekleri de etkiler. Üretkenlik ve ilerleme araçları, totaliter bir dizgeye örgütlenmiş olarak, yalnızca edimsel değil ama olanaklı kullanımları da belirlerler.
    En ileri evresinde, egemenlik yönetim olarak işlev görür, ve aşırı gelişmiş kitlesel tüketim alanlarında, yönetilen yaşam bütünün iyi yaşamı olur ve savunusunda karşıtlar birleşirler. Bu egemenliğin arı biçimidir. Evrik olarak, olumsuzlanması olumsuzlamanın arı biçimi olarak görünür. Tüm içerik egemenliğin sonu için tek bir soyut isteme indirgenmiş görünür—biricik gerçekten devrimci gerek, ve işleyimci uygarlığın başarımlarını geçerli kılacak olay. Yerleşik dizge tarafından etkili yadsınışı karşısında, bu olumsuzlama ''saltık reddediş''in politik olarak güçsüz biçiminde görünür—bir reddediş ki, yerleşik dizgenin üretkenliğini geliştirmesi ve yaşam yükünü hafifletmesi ile orantılı olarak usauygunluğunu yitirir. Maurice Blanchot'nun sözlerinde: