PARS QUINTA
De Potentia Intellectus, seu
de Libertate Humana
Praefatio
Transeo tandem ad alteram Ethices Partem, quae est de
modo, sive via, quae ad Libertatem ducit. In hac ergo de potentia rationis
agam, ostendens, quid ipsa ratio in affectus possit, & deinde, quid
Mentis Libertas seu beatitudo sit, ex quibus videbimus, quantum sapiens
potior sit ignaro. Quomodo autem, & qua via debeat intellectus perfici,
& qua deinde arte Corpus sit curandum, ut possit suo officio recte
fungi, huc non pertinet; hoc enim ad Medicinam, illud autem ad Logicam
spectat. Hic igitur, ut dixi, de sola Mentis, seu rationis potentia agam,
& ante omnia, quantum, & quale imperium in affectus habeat, ad
eosdem coercendum, & moderandum, ostendam. Nam nos in ipsos imperium
absolutum non habere, jam supra demonstravimus. Stoici tamen putarunt,
eosdem a nostra voluntate absolute pendere, nosque iis absolute imperare
posse. Attamen ab experientia reclamante, non vero ex suis principiis coacti
sunt fateri, usum, & studium non parvum requiri ad eosdem coercendum,
& moderandum; quod quidam exemplo duorum canum (si recte memini), unius
scilicet domestici, alterius venatici, conatus est ostendere; nempe quia
usu efficere tandem potuit, ut domesticus venari, venaticus contra a leporibus
sectandis abstinere assuesceret. Huic opinioni non parum favet Cartesius.
Nam statuit Animam, seu Mentem unitam praecipue esse cuidam parti cerebri,
glandulae scilicet pineali dictae, cujus ope Mens motus omnes, qui in corpore
excitantur, & objecta externa sentit, quamque Mens eo solo, quod vult,
varie movere potest. Hanc glandulam in medio cerebri ita suspensam esse
statuit, ut minimo spirituum animalium motu possit moveri. Deinde statuit,
quod haec glans tot variis modis in medio cerebro suspendatur, quot variis
modis spiritus animales in eandem impingunt, & quod praeterea tot varia
vestigia in eadem imprimantur, quot varia objecta externa ipsos spiritus
animales versus eandem propellunt, unde fit, ut si glans postea ab Animae
voluntate, illam diversimode movente, hoc, aut illo modo suspendatur, quo
semel fuit suspensa a spiritibus, hoc, aut illo modo agitatis, tum ipsa
glans ipsos spiritus animales eodem modo propellet, & determinabit,
ac antea a simili glandulae suspensione repulsi fuerant. Praeterea statuit,
unamquamque Mentis voluntatem natura esse unitam certo cuidam glandis motui.
Ex. gr. si quis voluntatem habet objectum remotum intuendi, haec voluntas
efficiet, ut pupilla dilatetur; sed si de sola dilatanda pupilla cogitet,
nihil proderit ejus rei habere voluntatem, quia natura non junxit motum
glandis, qui inservit impellendis spiritibus versus nervum Opticum modo
conveniente dilatandae, vel contrahendae pupillae cum voluntate eandem
dilatandi, vel contrahendi; sed demum cum voluntate intuendi objecta remota,
vel proxima. Denique statuit, quod, etsi unusquisque motus hujus glandulae
videatur connexus esse per naturam singulis ex nostris cogitationibus ab
initio nostrae vitae, aliis tamen per habitum possunt jungi, quod probare
conatur art. 50 p. 1 de Pass. Animae. Ex his concludit, nullam esse
tam imbecillem Animam, quae non possit, cum bene dirigitur, acquirere potestatem
absolutam in suas Passiones. Nam hae, ut ab eo definiuntur, sunt perceptiones,
aut sensus, aut commotiones animae, quae ad eam speciatim referuntur, quaeque
NB. producuntur, conservantur, & corroborantur, per aliquem motam
spirituum (vide art. 27 p. 1, Pass. Anim.). At quandoquidem
cuilibet voluntati possumus jungere motum quemcunque glandis, & consequenter
spirituum; & determinatio voluntatis a sola nostra potestate pendet;
si igitur nostram voluntatem certis, & firmis judiciis, secundum quae
nostrae vitae actiones dirigere volumus, determinemus, & motus passionum,
quas habere volumus, hisce judiciis jungamus, imperium acquiremus absolutum
in nostras Passiones. Haec est clarissimi hujus Viri sententia (quantum
ex ipsius verbis conjicio), quam ego vix credidissem a tanta Viro pralatam
esse, si minus acuta fuisset. Profecto mirari satis non possum, quod vir
Philosophus, qui firmiter statuerat, nihil deducere, nisi ex principiis
per se notis, & nihil affirmare, nisi quod clare, & distincte perciperet,
& qui toties Scholasticos reprehenderat, quod per occultas qualitates
res obscuras voluerint explicare, Hypothesin sumat omni occulta qualitate
occuitiorem. Quid quaeso, per Mentis, & Corporis unionem intelligit?
quem, inquam, clarum, & distinctum conceptum habet cogitationis arctissime
unitae cuidam quantitatis portiunculae? Vellem sane, ut hanc unionem per
proximam suam causam explicuisset. Sed ille Mentem a Corpore adeo distinctam
conceperat, ut nec hujus unionis, nec ipsius Mentis ullam singularem causam
assignare potuerit; sed necesse ipsi fuerit, ad causam totius Universi,
hoc est, ad Deum recurrere. Deinde pervelim scire, quot motus gradus potest
glandulae isti pineali Mens tribuere, & quanta cum vi eandem suspensam
tenere potest. Nam nescio, an haec glans tardius, vel celerius a Mente
circumagatur, quam a spiritibus animalibus, & an motus Passionum, quos
firmis judiciis arcte junximus, non possint ab iisdem iterum a causis corporeis
disjungi, ex quo sequeretur, ut, quamvis Mens firmiter proposuerit contra
pericula ire, atque huic decreto motus audaciae junxerit, viso tamen periculo,
glans ita suspendatur, ut Mens non, nisi de fuga, possit cogitare; &
sane, cum nulla detur ratio voluntatis ad motum, nulla etiam datur comparatio
inter Mentis, & Corporis potentiam, seu vires; & consequenter hujus
vires nequaquam viribus illius determinari possunt. His adde, quod nec
haec glans ita in medio cerebro sita reperiatur, ut tam facile, totque
modis circumagi possit, & quod non omnes nervi ad cavitates usque cerebri
protendantur. Denique omnia, quae de voluntate, ejusque libextate asserit,
omitto, quandoquidem haec falsa esse, satis superque ostenderim. Igitur
quia Mentis potentia, ut supra ostendi, sola intelligentia definitur, affectuum
remedia, quae omnes experiri quidem, sed non accurate observare, nec distincte
videre credo, sola Mentis cognitione determinabimus, & ex eadem illa
omnia, quae ad ipsius beatitudinem spectant, deducemus.
Axiomata
I. Si in eodem subjecto duae contrariae actiones excitentur,
debebit necessario vel in utraque, vel in una sola mutatio fieri, donec
desinant contrariae esse.
II. Effectus potentia definitur potentia ipsius causae,
quatenus ejus essentia per ipsius causae essentxam explicatur, vel definitur.
Patet hoc Axioma ex Prop. 7 Part. 3.
PROPOSITIO I
Prout cogitationes, rerumque ideae ordinantur, & concatenantur
in Mente, ita corporis affectiones, seu rerum imagines ad amussim ordinantur,
& concatenantur in Corpore.
DEMONSTRATIO
Ordo, & connexio idearum idem est (per Prop. 7 p. 2),
ac ordo, & connexio rerum, & vice versa, ordo, & connexio rerum
idem est (per Coroll. Prop. 6 & 7 p. 2), ac ordo, & connexio idearum.
Quare sicuti ordo, & connexio idearum in Mente fit secundum ordinem,
& concatenationem affectionum Corporis (per Prop. 18 p. 2), sic vice
versa (per Prop. 2 p. 3) ordo, & connexio affectionum Corporis fit,
prout cogitationes, rerumque ideae ordinantur, & concatenantur in Mente.
Q.E.D.
PROPOSITIO II
Si animi commotionem, seu affectum a causae externae cogitatione
amoveamus, & aliis jungamus cogitationibus, tum Amor, seu Odium erga
causam externam, ut & animi fluctuationes, quae ex his affectibus oriuntur,
destruentur.
DEMONSTRATIO
Id enim, quod formam Amoris, vel Odii constituit, est Laetitia,
vel Tristitia, concomitante idea causae externae (per Defin. 6 & 7
Affect.), hac igitur sublata, Amoris, vel Odii forma simul tollitur; adeoque
hi affectus, & qui ex his oriuntur, destruuntur. Q.E.D.
PROPOSITIO III
Affectus, qui passio est, desinit esse passio, simulatque
ejus claram, & distinctam formamus ideam.
DEMONSTRATIO
Affectus, qui passio est, idea est confusa (per gen. Affect.
Defin.). Si itaque ipsius affectus claram, & distinctam formemus ideam,
haec idea ab ipso affectu, quatenus ad solam Mentem refertur, non nisi
ratione distinguetur (per Prop. 21 p. 2 cum ejusdem Schol.); adeoque (per
Prop. 3 p. 3) affectus desinet esse passio. Q.E.D.
Corollarium
Affectus igitur eo magis in nostra potestate est, & Mens
ab eo minus patitur, quo nobis est notior.
PROPOSITIO IV
Nulla est Corporis affectio, cujus aliquem clarum, &
distinctum non possumus formare conceptum.
DEMONSTRATIO
Quae omnibus communia sunt, non possunt concipi nisi adaequate
(per Prop. 38 p. 2), adeoque (per Prop. 12 & Lem. 2, quod habetur post
Schol. Prop. 13 p. 2) nulla est Corporis affectio, cujus aliquem clarum,
& distinctum non possumus formare conceptum. Q.E.D.
Corollarium
Hinc sequitur, nullum esse affectum, cujus non possumus aliquem
clarum, & distinctum formare conceptum. Est namque affectus Corporis
affectionis idea (per gen. Affect. Defin.), quae propterea (per Prop. praeced.)
aliquem clarum, & distinctum involvere debet conceptum.
Scholium
Quandoquidem nihil datur, ex quo aliquis effectus non sequatur
(per Prop. 36 p. 1), & quicquid ex idea, quae in nobis est adaequata,
sequitur, id omne clare, & distincte intelligimus (per Prop. 40 p.
2); hinc sequitur, unumquemque potestatem habere se, suosque affectus,
si non absolute, ex parte saltem clare, & distincte intelligendi, &
consequenter efficiendi, ut ab iisdem minus patiatur. Huic igitur rei praecipue
danda est opera, ut unumquemque affectum, quantum fieri potest, clare,
& distincte cognoscamus, ut sic Mens ex affectu ad illa cogitandum
determinetur, quae clare, & distincte percipit, & in quibus plane
acquiescit; atque adeo, ut ipse affectus a cogitatione causae externae
separetur, & veris jungatur cogitationibus; ex quo fiet, ut non tantum
Amor, Odium, &c. destruantur (per Prop. 2 hujus), sed ut etiam appetitus,
seu Cupiditates, quae ex tali affectu oriri solent, excessum habere nequeant
(per Prop. 61 p. 4). Nam apprime notandum est, unum, eundemque esse appetitum,
per quem homo tam agere, quam pati dicitur. Ex. gr. cum natura humana ita
comparatum esse ostendimus, ut unusquisque appetat, ut reliqui ex ipsius
ingenio vivant (vide Schol. Prop. 31 p. 3); qui quidem appetitus in homine,
qui ratione non ducitur, passio est, quae Ambitio vocatur, nec multum a
Superbia discrepat; & contra in homine, qui ex rationis dictamine vivit,
actio, seu virtus est quae Pietas appellatur (vide Schol. 1 Prop. 37 p.
4 & Demonstrat. 2 ejusdem Prop.). Et hoc modo omnes appetitus, seu
Cupiditates eatenus tantum passiones sunt, quatenus ex ideis inadaequatis
oriuntur; atque eaedem virtuti accensentur, quando ab ideis adaequatis
excitantur, vel generantur. Nam omnes Cupiditates, quibus ad aliquid agendum
determinamur, tam oriri possunt ab adaequatis, quam ab inadaequatis ideis
(vide Prop. 59 p. 4). Atque hoc (ut eo, unde digressus sum, revertar) affectuum
remedio, quod scilicet in eorum vera cognitione consistit, nullum praestantius
aliud, quod a nostra potestate pendeat, excogitari potest, quandoquidem
nulla alia Mentis potentia datur, quam cogitandi, & adaequatas ideas
formandi, ut supra (per Prop. 3 p. 3) ostendimus.
PROPOSITIO V
Affectus erga rem, quam simpliciter, & non ut necessariam,
neque ut possibilem, neque ut contingentem imaginamur, caeteris paribus,
omnium est maximus.
DEMONSTRATIO
Affectus erga rem, quam liberam esse imaginamur, major est,
quam erga necessariam (per Prop. 49 p. 3), & consequenter adhuc major,
quam erga illam, quam ut possibilem, vel contingentem imaginamur (per Prop.
11 p. 4). At rem aliquam ut liberam imaginari nihil aliud esse potest,
quam quod rem simpliciter imaginamur, dum causas, a quibus ipsa ad agendum
determinata fuit, ignoramus (per illa, quae in Schol. Prop. 35 p. 2 ostendimus);
ergo affectus erga rem, quam simpliciter imaginamur, caeteris paribus major
est, quam erga necessariam, possibilem, vel contingentem, & consequenter
maximus. Q.E.D.
PROPOSITIO VI
Quatenus Mens res omnes, ut necessarias intelligit, eatenus
majorem in affectus potentiam habet, seu minus ab iisdem patitur.
DEMONSTRATIO
Mens res omnes necessarias esse intelligit (per Prop. 29
p. 1), & infinito causarum nexu determinari ad existendum, & operandum
(per Prop. 28 p. 1); adeoque (per Prop. praeced.) eatenus efficit, ut ab
affectibus, qui ex iis oriuntur, minus patiatur, & (per Prop. 48 p.
3) minus erga ipsas afficiatur. Q.E.D.
Scholium
Quo haec cognitio, quod scilicet res necessariae sint, magis
circa res singulares, quas distinctius, & magis vivide imaginamur,
versatur, eo haec Mentis in affectus potentia major est, quod ipsa etiam
experientia testatur. Videmus enim Tristitiam boni alicujus, quod periit,
mitigari, simulac homo, qui id perdidit, considerat bonum illud servari
nulla ratione potuisse. Sic etiam videmus, quod nemo miseretur infantis,
propterea quod nescit loqui, ambulare, ratiocinari, & quod denique
tot annos quasi sui inscius vivat. At si plerique adulti, & unus, aut
alter infans nascerentur, tum unumquemque misereret infantum, quia tum
ipsam infantiam, non ut rem naturalem, & necessariam, sed ut naturae
vitium, seu peccatum consideraret; & ad hunc modum plura alia notare
possemus.
PROPOSITIO VII
Affectus, qui ex ratione oriuntur, vel excitantur, si
ratio temporis habeatur, potentiores sunt iis, qui ad res singulares referuntur,
quas ut absentes contemplamur.
DEMONSTRATIO
Rem aliquam ut absentem non contemplamur ex affectu, quo
eandem imaginamur; sed ex eo, quod Corpus alio afficitur affectu, qui ejusdem
rei existentiam secludit (per Prop. 17 p. 2). Quare affectus, qui ad rem,
quam ut absentem contemplamur, refertur, ejus naturae non est, ut reliquas
hominis actiones, & potentiam superet (de quibus vide Prop. 6 p. 4);
sed contra ejus naturae est, ut ab iis affectionibus, quae existentiam
externae ejus causae secludunt, coerceri aliquo modo possit (per Prop.
9 p. 4). At affectus, qui ex ratione oritur, refertur necessario ad communes
rerum proprietates (vide rationis Defin. in Schol. 2 Prop. 40 p. 2), quas
semper ut praesentes contemplamur (nam nihil dari potest, quod earum praesentem
existentiam secludat), & quas semper eodem modo imaginamur (per Prop.
38 p. 2): Quare talis affectus idem semper manet, & consequenter (per
Axiom. 1 hujus) affectus, qui eidem sunt contrarii, quique a suis causis
externis non foventur, eidem magis magisque sese accomodare debebunt, donec
non amplius sint contrarii, & eatenus affectus, qui ex ratione oritur,
est potentior. Q.E.D.
PROPOSITIO VIII
Quo affectus aliquis a pluribus causis simul concurrentibus
excitatur, eo major est.
DEMONSTRATIO
Plures causae simul plus possunt, quam si pauciores essent
(per Prop. 7 p. 3): adeoque (per Prop. 5 p. 4), quo affectus aliquis a
pluribus causis simul excitatur, eo fortior est. Q.E.D.
Scholium
Haec Propositio patet etiam ex Axiomate 2 hujus Partis.
PROPOSITIO IX
Affectus, qui ad plures, & diversas causas refertur,
quas Mens cum ipso affectu simul contemplatur, minus noxius est, &
minus per ipsum patimur, & erga unamquamque causam minus afficimur,
quam alius aeque magnus affectus, qui ad unam solam, vel pauciores causas
refertur.
DEMONSTRATIO
Affectus eatenus tantum malus, seu noxius est, quatenus Mens
ab eo impeditur, quominus possit cogitare (per Prop. 26 & 27 p. 4):
adeoque ille affectus, a quo Mens ad plura simul objecta contemplandum
determinantur, minus noxius est, quam alius aeque magnus affectus, qui
Mentem in sola unius, aut pauciorum objectorum contemplatione ita detinet,
ut de aliis cogitare nequeat, quod erat primum. Deinde, quia Mentis essentia,
hoc est (per Prop. 7 p. 3), potentia in sola cogitatione consistit (per
Prop. 11 p. 2), ergo Mens per affectum, a quo ad plura simul contemplandum
determinatur, minus patitur, quam per aeque magnum affectum, qui Mentem
in sola unius, aut pauciorum objectorum contemplatione occupatum tenet,
quod erat secundum. Denique hic affectus (per Prop. 48 p. 3), quatenus
ad plures causas externas refertur, est etiam erga unamquamque minor.
Q.E.D.
PROPOSITIO X
Quamdiu affectibus, qui nostrae naturae sunt contrarii,
non conflictamur, tamdiu potestatem habemus ordinandi, & concatenandi
Corporis affectiones secundum ordinem ad intellectum.
DEMONSTRATIO
Affectus, qui nostrae naturae sunt contrarii, hoc est (per
Prop. 30 p. 4), qui mali sunt, eatenus mali sunt, quatenus impediunt, quominus
Mens intelligat (per Prop. 27 p. 4). Quamdiu igitur affectibus, qui nostrae
naturae contrarii sunt, non conflictamur, tamdiu Mentis & potentia,
qua res intelligere conatur (per Prop. 26 p. 4) non impeditur, atque adeo
tamdiu potestatem habet claras, & distinctas ideas formandi, &
alias ex aliis deducendi (vide Schol. 2 Prop. 40 & Schol. Prop. 47
p. 2); & consequenter (per Prop. 1 hujus), tamdiu potestatem habemus
ordinandi, & concatenandi affectiones Corporis secundum ordinem ad
intellectum. Q.E.D.
Scholium
Hac potestate recte ordinandi, & concatenandi Corporis
affectiones efficere possumus, ut non facile malis affectibus afficiamur.
Nam (per Prop. 7 hujus) major vis requiritur ad Affectus, secundum ordinem
ad intellectum ordinatos, & concatenatos coercendum, quam incertos,
& vagos. Optimum igitur, quod efficere possumus, quamdiu nostrorum
affectuum perfectam cognitionem non habemus, est rectam vivendi rationem,
seu certa vitae dogmata concipere, eaque memoriae mandare, & rebus
particularibus, in vita frequenter obviis, continuo applicare, ut sic nostra
imaginatio late iisdem afficiatur, & nobis in promptu sint semper.
Ex. gr. inter vitae dogmata posuimus (vide Prop. 46 p. 4 cum ejusdem Schol.),
Odium Amore, seu Generositate vincendum, non autem reciproco Odio compensandum.
Ut autem hoc rationis praescriptum semper in promptu habeamus, ubi usus
erit, cogitandae, & saepe meditandae sunt communes hominum injuriae,
& quomodo, & qua via Generositate optime propulsentur; sic enim
imaginem injuriae imaginationi hujus dogmatis jungemus, & nobis (per
Prop. 18 p. 2) in promptu semper erit, ubi nobis injuria afferetur. Quod
si etiam in promptu habuerimus rationem nostri veri utilis, ac etiam boni,
quod ex mutua amicitia, & communi societate sequitur, & praeterea
quod ex recta vivendi ratione summa animi acquiescentia oriatur (per Prop.
52 p. 4), & quod homines, ut reliqua, ex naturae necessitate agant:
tum injuria, sive Odium, quod ex eadem oriri solet, minimam imaginationis
partem occupabit, & facile superabitur; vel si Ira, quae ex maximis
injuriis oriri solet, non adeo facile superetur, superabitur tamen, quamvis
non sine animi fluctuatione, longe minore temporis spatio, quam si haec
non ita praemeditata habuissemus, ut patet ex Propositione 6, 7 & 8
hujus Partis. De Animositate ad Metum deponendum eodem modo cogitandum
est; enumeranda scilicet sunt, & saepe imaginanda communia vitae pericula,
& quomodo animi praesentia, & fortitudine optime vitari, &
superari possunt. Sed notandum, quod nobis in ordinandis nostris cogitationibus,
& imaginibus semper attendendum est (per Coroll. Prop. 63 p. 4 &
Prop. 59 p. 3) ad illa, quae in unaquaque re bona sunt, ut sic semper ex
Laetitiae affectu ad agendum determinemur. Ex. gr. si quis videt, se nimis
gloriam sectari, de ejus recto usu cogitet, & in quem finem sectanda
sit, & quibus mediis acquiri possit; sed non de ipsius abusu, &
vanitate, & hominum inconstantia, vel aliis hujusmodi, de quibus nemo,
nisi ex animi aegritudine, cogitat; talibus enim cogitationibus maxime
ambitiosi se maxime afflictant, quando de assequendo honore, quem ambiunt,
desperant; &, dum Iram evomunt, sapientes videri volunt. Quare certum
est, eos gloriae maxime esse cupidos, qui de ipsius abusu, & mundi
vanitate maxime clamant. Nec hoc ambitiosis proprium, sed omnibus commune
est, quibus fortuna est adversa, & qui animo impotentes sunt. Nam pauper
etiam avarus de abusu pecuniae, & divitum vitiis non cessat loqui;
quo nihil aliud efficit, quam se afflictare, & aliis ostendere, se
non tantum paupertatem suam, sed etiam aliorum divitias iniquo animo ferre.
Sic etiam, qui male ab amasia excepti sunt, nihil cogitant, quam de mulierum
inconstantia, & fallaci animo, & reliquis earundem decantatis vitiis,
quae omnia statim oblivioni tradunt, simulac ab amasia iterum recipiuntur.
Qui itaque suos affectus, & appetitus ex solo Libertatis amore moderari
studet, is, quantum potest, nitetur, virtutes, earumque causas noscere,
& animum gaudio, quod ex earum vera cognitione oritur, implere; at
minime hominum vitia contemplari, hominesque obtrectare, & falsa libertatis
specie gaudere. Atque haec qui diligenter observabit (neque enim difficilia
sunt), & exercebit, nae ille brevi temporis spatio actiones suas ex
rationis imperio plerumque dirigere poterit.
PROPOSITIO XI
Quo imago aliqua ad plures res refertur, eo frequentior
est, seu saepius viget, & Mentem magis occupat.
DEMONSTRATIO
Quo enim imago, seu affectus ad plures res refertur, eo plures
dantur causae, a quibus excitari, & foveri potest, quas omnes Mens
(per Hypothesin) ex ipso affectu simul contemplatur; atque adeo affectus
eo frequentior est, seu saepius viget, & (per Prop. 8 hujus) Mentem
magis occupat.
Q.E.D.
PROPOSITIO XII
Rerum imagines facilius imaginibus, quae ad res referuntur,
quas clare, & distincte intelligimus, junguntur, quam aliis.
DEMONSTRATIO
Res, quas clare, & distincte intelligimus, vel rerum
communes proprietates sunt, vel quae ex iis deducuntur (vide rationis Defin.
in Schol. 2 Prop. 40 p. 2), & consequenter saepius (per Prop. praeced.),
in nobis excitantur; adeoque facilius fieri potest, ut res alias simul
cum his, quam cum aliis contemplemur, & consequenter (per Prop. 18
p. 2) ut facilius cum his, quam cum aliis, jungantur. Q.E.D.
PROPOSITIO XIII
Quo imago aliqua pluribus aliis juncta est, eo saepius
viget.
DEMONSTRATIO
Nam, quo imago aliqua pluribus aliis juncta est, eo (per
Prop. 18 p. 2) plures causae dantur, a quibus excitari potest. Q.E.D.
PROPOSITIO XIV
Mens efficere potest, ut omnes Corporis affectiones, seu
rerum imagines ad Dei ideam referantur.
DEMONSTRATIO
Nulla est Corporis affectio, cujus aliquem clarum, &
distinctum non possit Mens formare conceptum (per Prop. 4 hujus); adeoque
efficere potest (per Prop. 15 p. 1), ut omnes ad Dei ideam referuntur.
Q.E.D.
PROPOSITIO XV
Qui se, suosque affectus clare, & distincte intelligit,
Deum amat, & eo magis, quo se, suosque affectus magis intelligit.
DEMONSTRATIO
Qui se, suosque affectus clare, & distincte intelligit,
laetatur (per Prop. 53 p. 3), idque concomitante idea Dei (per Prop. praeced.);
atque adeo (per Defin. 6 Affect.) Deum amat, & (per eandem rationem)
eo magis, quo se, suosque affectus magis intelligit. Q.E.D.
PROPOSITIO XVI
Hic erga Deum Amor Mentem maxime occupare debet.
DEMONSTRATIO
Est enim hic Amor junctus omnibus Corporis affectionibus
(per Prop. 14 hujus), quibus omnibus fovetur (per Prop. 15 hujus); atque
adeo (per Prop. 11 hujus) Mentem maxime occupare debet. Q.E.D.
PROPOSITIO XVII
Deus expers est passionum, nec ullo Laetitiae, aut Tristitiae
affectu afficitur.
DEMONSTRATIO
Ideae omnes, quatenus ad Deum referuntur, verae sunt (per
Prop. 32 p. 2), hoc est (per Defin. 4 p. 2), adaequatae; atque adeo (per
gen. Affect. Defin.) Deus expers est passionum. Deinde Deus neque ad majorem,
neque ad minorem perfectionem transire potest (per Coroll. 2 Prop. 20 p.
1); adeoque (per Defin. 2 & 3 Affect.) nullo Laetitiae, neque Tristitiae
affectu afficitur. Q.E.D.
Corollarium
Deus proprie loquendo neminem amat, neque odio habet. Nam
Deus (per Prop. praeced.) nullo Laetitiae, neque Tristitiae affectu afficitur,
& consequenter (per Defin. 6 & 7 Affect.) neminem etiam amat, neque
odio habet.
PROPOSITIO XVIII
Nemo potest Deum odio habere.
DEMONSTRATIO
Idea Dei, quae in nobis est, est adaequata, & perfecta
(per Prop. 46 & 47 p. 2); adeoque quatenus Deum contemplamur, eatenus
agimus (per Prop. 3 p. 3), & consequenter (per Prop. 59 p. 3) nulla
potest dari Tristitia concomitante idea Dei, hoc est, (per Defin. 7 Affect.)
nemo Deum odio habere potest. Q.E.D.
Corollarium
Amor erga Deum in odium verti nequit.
Scholium
At objici potest, quod dum Deum omnium rerum causam intelligimus,
eo ipso Deum Tristitiae causam consideramus. Sed ad hoc respondeo, quod
quatenus Tristitiae causas intelligimus, eatenus (per Prop. 3 hujus) ipsa
desinit esse passio, hoc est (per Prop. 59 p. 3), eatenus desinit esse
Tristitia; atque adeo, quatenus Deum Tristitiae causam esse intelligimus,
eatenus laetamur.
PROPOSITIO XIX
Qui Deum amat, conari non potest, ut Deus ipsum contra
amet.
DEMONSTRATIO
Si homo id conaretur, cuperet ergo (per Coroll. Prop. 17
hujus), ut Deus, quem amat, non esset Deus, & consequenter (per Prop.
19 p. 3), contristari cuperet, quod (per Prop. 28 p. 3) est absurdum. Ergo,
qui Deum amat, &c. Q.E.D.
PROPOSITIO XX
Hic erga Deum Amor, neque Invidiae, neque Zelotypiae affectu
inquinari potest; sed eo magis fovetur, quo plures homines eodem Amoris
vinculo cum Deo junctos imaginamur.
DEMONSTRATIO
Hic erga Deum Amor summum bonum est, quod ex dictamine rationis
appetere possumus (per Prop. 28 p. 4), & omnibus hominibus commune
est (per Prop. 36 p. 4), & omnes, ut eodem gaudeant, cupimus (per Prop.
37 p. 4); atque adeo (per Defin. 23 Affect.) Invidiae affectu maculari
nequit, neque etiam (per Prop. 18 hujus, & Defin. Zelotypiae, quam
vide in Schol. Prop. 35 p. 3) Zelotypiae affectu; sed contra (per Prop.
31 p. 3) eo magis foveri debet, quo plures homines eodem gaudere imaginamur.
Q.E.D.
Scholium
Possumus hoc eodem modo ostendere, nullum dari affectum,
qui huic Amori directe sit contrarius, a quo hic ipse Amor possit destrui;
atque adeo concludere possumus, hunc erga Deum Amorem omnium affectuum
esse constantissimum, nec, quatenus ad Corpus refertur, posse destrui,
nisi cum ipso Corpore. Cujus autem naturae sit, quatenus ad solam Mentem
refertur, postea videbimus. Atque his omnia affectuum remedia, sive id
omne, quod Mens, in se sola considerata, adversus affectus potest, comprehendi;
ex quibus apparet, Mentis in affectus potentiam consistere: Iº. In
ipsa affectuum cognitione (vide Schol. Prop. 4 hujus). IIº. In eo,
quod affectus a cogitatione causae externae, quam confuse imaginamur, separat
(vide Prop. 2 cum eodem Schol. Prop. 4 hujus). IIIº. In tempore, quo
affectiones, quae ad res, quas intelligimus, referuntur, illas superant,
quae ad res referuntur, quas confuse, seu mutilate concipimus (vide Prop.
7 hujus). IVº. In multitudine causarum, a quibus affectiones, quae
ad rerum communes proprietates, vel ad Deum referuntur, foventur (vide
Prop. 9 & 11 hujus). Vº. Denique in ordine, quo Mens suos affectus
ordinare, & invicem concatenare potest (vide Schol. Prop. 10 &
insuper Prop. 12, 13 & 14 hujus). Sed ut haec Mentis in affectus potentia
melius intelligatur, venit apprime notandum, quod affectus a nobis magni
appellantur, quando unius hominis affectum cum affectu alterius comparamus,
& unum magis, quam alium eodem affectu conflictari videmus; vel quando
unius, ejusdemque hominis affectus ad invicem comparamus, eundemque uno
affectu magis, quam alio affici, sive moveri comperimus: Nam (per Prop.
5 p. 4) vis cujuscunque affectus definitur potentia causae externae cum
nostra comparata. At Mentis potentia sola cognitione definitur; impotentia
autem, seu passio a sola cognitionis privatione, hoc est, ab eo, per quod
ideae dicuntur inadaequatae, aestimatur; ex quo sequitur, Mentem illam
maxime pati, cujus maximam partem ideae inadaequatae constituunt, ita ut
magis per id, quod patitur, quam per id, quod agit, dignoscatur; &
illam contra maxime agere, cujus maximam partem ideae adaequatae constituunt,
ita ut, quamvis huic tot inadaequatae ideae, quam illi insint, magis tamen
per illas, quae humanae virtuti tribuuntur, quam per has, quae humanam
impotentiam arguunt, dignoscatur. Deinde notandum, animi aegritudines,
& infortunia potissimum originem trahere ex nimio Amore erga rem, quae
multis variationibus est obnoxia, & cujus nunquam compotes esse possumus.
Nam nemo de re ulla, nisi quam amat, sollicitus, anxiusve est, neque injuriae,
suspiciones, inimicitiae, &c. oriuntur, nisi ex Amore erga res, quarum
nemo potest revera esse compos. Ex his itaque facile concipimus, quid clara,
& distincta cognitio, & praecipue tertium illud cognitionis genus
(de quo vide Schol. Prop. 47 p. 2), cujus fundamentum est ipsa Dei cognitio,
in affectus potest, quos nempe, quatenus passiones sunt, si non absolute
tollit (vide Prop. 3 cum Schol. Prop. 4 hujus), saltem efficit, ut minimam
Mentis partem constituant (vide Prop. 14 hujus). Deinde Amorem gignit erga
rem immutabilem, & aeternam (vide Prop.15 hujus), & cujus revera
sumus compotes (vide Prop. 45 p. 2), & qui propterea nullis vitiis,
quae in communi Amore insunt, inquinari, sed semper major, ac major esse
potest (per Prop. 15 hujus), & Mentis maximam partem occupare (per
Prop. 16 hujus), lateque afficere. Atque his omnia, quae praesentem hanc
vitam spectant, absolvi. Nam quod in hujus Scholii principio dixi, me his
paucis omnia affectuum remedia amplexum esse, facile poterit unusquisque
videre, qui ad haec, quae in hoc Scholio diximus, & simul ad Mentis,
ejusque affectuum definitiones, & denique ad Propositiones 1 &
3 Partis 3 attenderit. Tempus igitur jam est, ut ad illa transeam, quae
ad Mentis durationem sine relatione ad Corpus pertinent.
PROPOSITIO XXI
Mens nihil imaginari potest, neque rerum praeteritarum
recordari, nisi durante Corpore.
DEMONSTRATIO
Mens actualem sui Corporis existentiam non exprimit, neque
etiam Corporis affectiones, ut actuales, concipit, nisi durante Corpore
(per Coroll. Prop. 8 p. 2), & consequenter (per Prop. 26 p. 2) nullum
corpus, ut actu existens, concipit, nisi durante suo Corpore, ac proinde
nihil imaginari (vide Imaginat. Defin. in Schol. Prop. 17 p. 2), neque
rerum praeteritarum recordari potest, nisi durante Corpore (vide Defin.
Memoriae in Schol. Prop.18 p. 2). Q.E.D.
PROPOSITIO XXII
In Deo tamen datur necessario idea, quae hujus, &
illius Corporis humani essentiam sub aeternitatis specie exprimit.
DEMONSTRATIO
Deus non tantum est causa hujus, & illius Corporis humani
existentiae, sed etiam essentiae (per Prop. 25 p. 1), quae propterea per
ipsam Dei essentiam necessario debet concipi (per Axiom. 4 p. 1), idque
aeterna quadam necessitate (per Prop. 16 p. 1), qui quidem conceptus necessario
in Deo dari debet (per Prop. 3 p. 2). Q.E.D.
PROPOSITIO XXIII
Mens humana non potest cum Corpore absolute destrui; sed
ejus aliquid remanet, quod aeternum est.
DEMONSTRATIO
In Deo datur necessario conceptus, seu idea, quae Corporis
humani essentiam exprimit (per Prop. praeced.), quae propterea aliquid
necessario est, quod ad essentiam Mentis humanae pertinet (per Prop. 13
p. 2). Sed Menti humanae nullam durationem, quae tempore definiri potest,
tribuimus, nisi quatenus Corporis actualem existentiam, quae per durationem
explicatur, & tempore definiri potest, exprimit, hoc est (per Coroll.
Prop. 8 p. 2), ipsi durationem non tribuimus, nisi durante Corpore. Cum
tamen aliquid nihilominus sit id, quod aeterna quadam necessitate per ipsam
Dei essentiam concipitur (per Prop. praeced.), erit necessario hoc aliquid,
quod ad Mentis essentiam pertinet, aeternum. Q.E.D.
Scholium
Est, uti diximus, haec idea, quae Corporis essentiam sub
specie aeternitatis exprimit, certus cogitandi modus, qui ad Mentis essentiam
pertinet; quique necessario aeternus est. Nec tamen fieri potest, ut recordemur
nos ante Corpus exstitisse, quandoquidem nec in corpore ulla ejus vestigia
dari, ner aeternitas tempore definiri, nec ullam ad tempus relationem habere
potest. At nihilominus sentimus, experimurque, nos aeternos esse. Nam Mens
non minus res illas sentit, quas intelligendo concipit, quam quas in memoria
habet. Mentis enim oculi, quibus res videt, observatque, sunt ipsae demonstrationes.
Quamvis itaque non recordemur nos ante Corpus exstitisse, sentimus tamen
Mentem nostram, quatenus Corporis essentiam sub aeternitatis specie involvit,
aeternam esse, & hanc ejus existentiam tempore definiri, sive per durationem
explicari non posse. Mens igitur nostra eatenus tantum potest dici durare,
ejusque existentia certo tempore definiri potest, quatenus actualem Corporis
existentiam involvit, & eatenus tantum potentiam habet rerum existentiam
tempore determinandi, easque sub duratione concipiendi.
PROPOSITIO XXIV
Quo magis res singulares intelligimus, eo magis Deum intelligimus.
DEMONSTRATIO
Patet ex Coroll. Prop. 25 p. 1.
PROPOSITIO XXV
Summus Mentis conatus, summaque virtus est res intelligere
tertio cognitionis genere.
DEMONSTRATIO
Tertium cognitionis genus procedit ab adaequata idea quorumdam
Dei attributorum ad adaequatam cognitionem essentiae rerum (vide hujus
Defin. in Schol. 2 Prop. 40 p. 2); & quo magis hoc modo res intelligimus,
eo magis (per Prop. praeced.) Deum intelligimus, ac proinde (per Prop.
28 p. 4) summa Mentis virtus, hoc est (per Defin. 8 p. 4), Mentis potentia,
seu natura, sive (per Prop. 7 p. 3) summus conatus est res intelligere
tertio cognitionis genere. Q.E.D.
PROPOSITIO XXVI
Quo Mens aptior est ad res tertio cognitionis genere intelligendum,
eo magis cupit, res eodem hoc cognitionis genere intelligere.
DEMONSTRATIO
Patet. Nam quatenus concipimus Mentem aptam esse ad res hoc
cognitionis genere intelligendum, eatenus eandem determinatam concipimus
ad res eodem cognitionis genere intelligendum, & consequenter (per
Defin. 1 Affect.), quo Mens ad hoc aptior est, eo magis hoc cupit. Q.E.D.
PROPOSITIO XXVII
Ex hoc tertio cognitionis genere summa, quae dari potest,
Mentis acquiescentia oritur.
DEMONSTRATIO
Summa Mentis virtus est Deum cognoscere (per Prop. 28 p.
4), sive res tertio cognitionis genere intelligere (per Prop. 25 hujus);
quae quidem virtus eo major est, quo Mens hoc cognitionis genere magis
res cognoscit (per Prop. 24 hujus); adeoque qui res hoc cognitionis genere
cognoscit, is ad summam humanam perfectionem transit, & consequenter
(per Defin. 2 Affect.), summa Laetitia afficitur, idque (per Prop. 43 p.
2) concomitante idea sui, suaeque virtutis, ac proinde (per Defin. 25 Affect.)
ex hoc cognitionis genere summa, quae dari potest, oritur acquiescentia.
Q.E.D.
PROPOSITIO XXVIII
Conatus, seu Cupiditas cognoscendi res tertio cognitionis
genere, oriri non potest ex primo; at quidem ex secundo cognitionis genere.
DEMONSTRATIO
Haec Propositio per se patet. Nam quicquid clare, & distincte
intelligimus, id vel per se, vel per aliud, quod per se concipitur, intelligimus,
hoc est, ideae, quae in nobis clarae, & distinctae sunt, sive quae
ad tertium cognitionis genus referuntur (vide Schol. 2 Prop. 40 p. 2),
non possunt sequi ex ideis mutilatis, & confusis, quae (per idem Schol.)
ad primum cognitionis genus referuntur, sed ex ideis adaequatis, sive (per
idem Schol.) ex secundo, & tertio cognitionis genere; ac proinde (per
Defin. 1 Affect.) Cupiditas cognoscendi res tertio cognitionis genere non
potest oriri ex primo, at quidem ex secundo. Q.E.D.
PROPOSITIO XXIX
Quicquid Mens sub specie aeternitatis intelligit, id ex
eo non intelligit, quod Corporis praesentem actualem existentiam concipit,
sed ex eo, quod Corporis essentiam concipit sub specie aeternitatis.
DEMONSTRATIO
Quatenus Mens praesentem sui Corporis existentiam concipit,
eatenus durationem concipit, quae tempore determinari potest, & eatenus
tantum potentiam habet concipiendi res cum relatione ad tempus (per Prop.
21 hujus & Prop. 26 p. 2). At aeternitas per durationem explicari nequit
(per Defin. 8 p. 1 & ipsius explicat.). Ergo Mens eatenus potestatem
non habet concipiendi res sub specie aeternitatis; sed quia de natura rationis
est res sub specie aeternitatis concipere (per Coroll. 2 Prop. 44 p. 2),
& ad Mentis naturam etiam pertinet Corporis essentiam sub specie aeternitatis
concipere (per Prop. 23 hujus), & praeter haec duo nihil aliud ad Mentis
essentiam pertinet (per Prop.13 p. 2); ergo haec potentia concipiendi res
sub specie aeternitatis ad Mentem non pertinet, nisi quatenus Corporis
essentiam sub specie aeternitatis concipit. Q.E.D.
Scholium
Res duobus modis a nobis ut actuales concipiuntur, vel quatenus
easdem cum relatione ad certum tempus, & locum existere, vel quatenus
ipsas in Deo contineri, & ex naturae divinae necessitate consequi concipimus.
Quae autem hoc secundo modo ut verae, seu reales concipiuntur, eas sub
aeternitatis specie concipimus, & earum ideae aeternam, & infinitam
Dei essentiam involvunt, ut Propositione 45 Partis 2 ostendimus, cujus
etiam Scholium vide.
PROPOSITIO XXX
Mens nostra, quatenus se, & Corpus sub aeternitatis
specie cognoscit, eatenus Dei cognitionem necessario habet, scitque se
in Deo esse, & per Deum concipi.
DEMONSTRATIO
Aeternitas est ipsa Dei essentia, quatenus haec necessariam
involvit existentiam (per Defin. 8 p. 1). Res igitur sub specie aeternitatis
concipere, est res concipere, quatenus per Dei essentiam, ut entia realia,
concipiuntur, sive quatenus per Dei essentiam involvunt existentiam; adeoque
Mens nostra, quatenus se, & Corpus sub specie aeternitatis concipit,
eatenus Dei cognitionem necessario habet, scitque &c. Q.E.D.
PROPOSITIO XXXI
Tertium cognitionis genus pendet a Mente, tanquam a formali
causa, quatenus Mens ipsa aeterna est.
DEMONSTRATIO
Mens nihil sub aeternitatis specie concipit, nisi quatenus
sui Corporis essentiam sub aeternitatis specie concipit (per Prop. 29 hujus),
hoc est (per Prop. 21 & 23 hujus), nisi quatenus aeterna est; adeoque
(per Prop. praeced.) quatenus aeterna est, Dei habet cognitionem, quae
quidem cognitio est necessario adaequata (per Prop. 46 p. 2), ac proinde
Mens, quatenus aeterna est, ad illa omnia cognoscendum est apta, quae ex
data hac Dei cognitione consequi possunt (per Prop. 40 p. 2), hoc est,
ad res tertio cognitionis genere cognoscendum (vide hujus Defin. in Schol.
2 Prop. 40 p. 2), cujus propterea Mens (per Defin. 1 p. 3), quatenus aeterna
est, causa est adaequata, seu formalis. Q.E.D.
Scholium
Quo igitur unusquisque hoc cognitionis genere plus pollet,
eo melius sui, & Dei conscius est, hoc est, eo est perfectior, &
beatior, quod adhuc clarius ex seqq. patebit. Sed hic notandum, quod, tametsi
jam certi sumus, Mentem aeternam esse, quatenus res sub aeternitatis specie
concipit, nos tamen, ut ea, quae ostendere volumus, facilius explicentur,
& melius intelligantur, ipsam, tanquam jam inciperet esse, & res
sub aeternitatis specie intelligere jam inciperet, considerabimus, ut huc
usque fecimus; quod nobis absque ullo erroris periculo facere licet, modo
nobis cautio sit nihil concludere, nisi ex perspicuis praemissis.
PROPOSITIO XXXII
Quicquid intelligimus tertio cognitionis genere, eo delectamur,
& quidem concomitante idea Dei, tanquam causa.
DEMONSTRATIO
Ex hoc cognitionis genere summa, quae dari potest, Mentis
acquiescentia (per Prop. 27 hujus), hoc est (per Defin. 25 Affect.), Laetitia
oritur, eaque concomitante idea sui, & consequenter (per Prop. 30 hujus)
concomitante etiam idea a Dei, tanquam causa. Q.E.D.
Corollarium
Ex tertio cognitionis genere oritur necessario Amor Dei intellectualis.
Nam ex hoc cognitionis genere oritur (per Prop. praeced.) Laetitia concomitante
idea Dei, tanquam causa, hoc est (per Defin. 6 Affect.), Amor Dei, non
quatenus ipsum ut praesentem imaginamur (per Prop. 29 hujus), sed quatenus
Deum aeternum esse intelligimus, & hoc est, quod amorem Dei intellectualem
voco.
PROPOSITIO XXXIII
Amor Dei intellectualis, qui ex tertio cognitionis genere
oritur, est aeternus.
DEMONSTRATIO
Tertium enim cognitionis genus (per Prop. 31 hujus, &
Axiom. 3 p. 1) est aeternum; adeoque (per idem Axiom. p. 1) Amor, qui ex
eodem oritur, est etiam necessario aeternus. Q.E.D.
Scholium
Quamvis hic erga Deum Amor principium non habuerit (per Prop.
praeced.), habet tamen omnes Amoris perfectiones, perinde ac si ortus fuisset,
sicut in Coroll. Prop. praec. finximus. Nec ulla hic est differentia, nisi
quod Mens easdem has perfectiones, quas eidem jam accedere finximus, aeternas
habuerit, idque concomitante idea Dei tanquam causa aeterna. Quod si Laetitia
in transitione ad majorem perfectionem consistit, beatitudo sane in eo
consistere debet, quod Mens ipsa perfectione sit praedita.
PROPOSITIO XXXIV
Mens non nisi durante corpore obnoxia est affectibus,
qui ad passiones referuntur.
DEMONSTRATIO
Imaginatio est idea, qua Mens rem aliquam ut praesentem contemplatur
(vide ejus Defin. in Schol. Prop. 17 p. 2), quae tamen magis Corporis humani
praesentem constitutionem, quam rei externae naturam indicat (per Coroll.
2 Prop. 16 p. 2). Est igitur affectus (per gen. Affect. Defin.) imaginatio,
quatenus Corporis praesentem constitutionem indicat; atque adeo (per Prop.
21 hujus) Mens non nisi durante corpore obnoxia est affectibus, qui ad
passiones referuntur. Q.E.D.
Corollarium
Hinc sequitur nullum Amorem praeter Amorem intellectualem
esse aeternum.
Scholium
Si ad hominum communem opinionem attendamus, videbimus, eos
suae Mentis aeternitatis esse quidem conscios; sed ipsos eandem cum duratione
confundere, eamque imaginationi, seu memoriae tribuere, quam post mortem
remanere credunt.
PROPOSITIO XXXV
Deus se ipsum Amore intellectuali infinito amat.
DEMONSTRATIO
Deus est absolute infinitus (per Defin. 6 p. 1), hoc est
(per Defin. 6 p. 2), Dei natura gaudet infinita perfectione, idque (per
Prop. 3 p. 2) concomitante idea sui, hoc est (per Prop. 11 & Defin.
1 p. 1), idea suae causae, & hoc est, quod in Coroll. Prop. 32 hujus
Amorem intellectualem esse diximus.
PROPOSITIO XXXVI
Mentis Amor intellectualis erga Deum est ipse Dei Amor,
quo Deus se ipsum amat, non quatenus infinitus est, sed quatenus per essentiam
humanae Mentis, sub specie aeternitatis consideratam, explicari potest,
hoc est, Mentis erga Deum Amor intellectualis pars est infiniti amoris,
quo Deus se ipsum amat.
DEMONSTRATIO
Hic Mentis Amor ad Mentis actiones referri debet (per Coroll.
Prop. 32 hujus, & per Prop. 3 p. 3), qui proinde actio est, qua Mens
se ipsam contemplatur, concomitante idea Dei tanquam causa (per Prop. 32
hujus, & ejus Coroll.), hoc est (per Coroll. Prop. 25 p. 1 & Coroll.
Prop. 11 p. 2), actio, qua Deus, quatenus per Mentem humanam explicari
potest, seipsum contemplatur, concomitante idea sui; atque adeo (per Prop.
praeced.) hic Mentis Amor pars est infiniti amoris, quo Deus seipsum amat.
Q.E.D.
Corollarium
Hinc sequitur, quod Deus, quatenus seipsum amat, homines
amat, & consequenter quod amor Dei erga homines, & Mentis erga
Deum Amor intellectualis unum, & idem sit.
Scholium
Ex his clare intelligimus, qua in re nostra salus, seu beatitudo,
seu Libertas consistit, nempe in constanti, & aeterno erga Deum Amore,
sive in Amore Dei erga homines. Atque hic Amor, seu beatitudo in Sacris
codicibus Gloria appellatur, nec immerito. Nam sive hic Amor ad Deum referatur,
sive ad Mentem, recte animi acquiescentia, quae revera a Gloria (per Defin.
25 & 30 Affect.) non distinguitur, appellari potest. Nam quatenus ad
Deum refertur, est (per Prop. 35 hujus) Laetitia, liceat hoc adhuc vocabulo
uti, concomitante idea sui, ut & quatenus ad Mentem refenur (per Prop.
27 hujus). Deinde quia nostrae Mentis essentia in sola cognitione consistit,
cujus principium, & fundamentum Deus est (per Prop. 15 p. 1 & Schol.
Prop. 47 p. 2): hinc perspicuum nobis fit, quomodo, & qua ratione Mens
nostra secundum essentiam, & existentiam ex natura divina sequatur,
& continuo a Deo pendeat; quod hic notare operae pretium duxi, ut hoc
exemplo ostenderem, quantum rerum singularium cognitio, quam intuitivam,
sive tertii generis appellavi (vide Schol. 2 Prop. 40 p. 2), polleat, potiorque
sit cognitione universali, quam secundi generis esse dixi. Nam quamvis
in Prima Parte generaliter ostenderim, omnia (& consequenter Mentem
etiam humanam) a Deo secundum essentiam, & existentiam pendere, illa
tamen demonstratio, tametsi legitima sit, & extra dubitationis aleam
posita, non ita tamen Mentem nostram afficit, quam quando id ipsum ex ipsa
essentia rei cujuscunque singularis, quam a Deo pendere dicimus, concluditur.
PROPOSITIO XXXVII
Nihil in natura datur, quod huic Amori intellectuali sit
contrarium, sive quod ipsum possit tollere.
DEMONSTRATIO
Hic intellectualis Amor ex Mentis natura necessario sequitur,
quatenus ipsa, ut aeterna veritas, per Dei naturam consideratur (per Prop.
33 & 29 hujus). Siquid ergo daretur, quod huic Amori esset contrarium,
id contrarium esset vero, & consequenter id, quod hunc Amorem posset
tollere, efficeret, ut id, quod verum est, falsum esset, quod (ut per se
notum) est absurdum. Ergo nihil in natura datur, &c. Q.E.D.
Scholium
Partis Quartae Axioma res singulares respicit, quatenus cum
relatione ad certum tempus, & locum considerantur, de quo neminem dubitare
credo.
PROPOSITIO XXXVIII
Quo plures res secundo, & tertio cognitionis genere
Mens intelligit, eo minus ipsa ab affectibus, qui mali sunt, patitur, &
mortem minus timet.
DEMONSTRATIO
Mentis essentia in cognitione consistit (per Prop. 11 p.
2); quo igitur Mens plures res cognoscit secundo, & tertio cognitionis
genere, eo major ejus pars remanet (per Prop. 23 & 29 hujus), &
consequenter (per Prop. praeced.) eo major ejus pars non tangitur ab affectibus,
qui nostrae naturae sunt contrarii, hoc est (per Prop. 30 p. 4), qui mali
sunt. Quo itaque Mens plures res secundo, & tertio cognitionis genere
intelligit, eo major ejus pars illaesa manet, & consequenter minus
ab affectibus patitur, &c. Q.E.D.
Scholium
Hinc intelligimus id, quod in Schol. Prop. 39 p. 4 attigi,
& quod in hac Parte explicare promisi; nempe, quod mors eo minus est
noxia, quo Mentis clara, & distincta cognitio major est, & consequenter,
quo Mens magis Deum amat. Deinde, quia (per Prop. 27 hujus) ex tertio cognitionis
genere summa, quae dari potest, oritur acquiescentia, hinc sequitur Mentem
humanam posse ejus naturae esse, ut id, quod ejus cum corpore perire ostendimus
(vide Prop. 21 hujus), in respectu ad id, quod ipsius remanet, nullius
sit momenti. Sed de his mox prolixius.
PROPOSITIO XXXIX
Qui Corpus ad plurima aptum habet, is Mentem habet, cujus
maxima pars est aeterna.
DEMONSTRATIO
Qui Corpus ad plurima agendum aptum habet, is minime affectibus,
qui mali sunt, conflictatur (per Prop. 38 p. 4), hoc est (per Prop. 30
p. 4), affectibus, qui naturae nostrae sunt contrarii, atque adeo (per
Prop. 10 hujus) potestatem habet ordinandi, & concatenandi Corporis
affectiones secundum ordinem ad intellectum, & consequenter efficiendi
(per Prop. 14 hujus), ut omnes Corporis affectiones ad Dei ideam referantur,
ex quo fiet (per Prop. 15 hujus), ut erga Deum afficiatur Amore, qui (per
Prop. 16 hujus) Mentis maximam partem occupare, sive constituere debet,
ac proinde (per Prop. 33 hujus) Mentem habet, cujus maxima pars est aeterna.
Q.E.D.
Scholium
Quia Corpora humana ad plurima apta sunt, non dubium est,
quin ejus naturae possint esse, ut ad Mentes referantur, quae magnam sui,
& Dei habeant cognitionem, & quarum maxima, seu praecipua pars
est aeterna, atque adeo ut mortem vix timeant. Sed ut haec clarius intelligantur,
animadvertendum hic est, quod nos in continua vivimus variatione, &
prout in melius, sive in pejus mutamur, eo felices, aut infelices dicimur.
Qui enim ex infante, vel puero in cadaver transiit, infelix dicitur, &
contra id felicitati tribuitur, quod totum vitae spatium Mente sana in
Corpore sano percurrere potuerimus. Et revera qui Corpus habet, ut infans,
vel puer, ad paucissima aptum, & maxime pendens a causis externis,
Mentem habet, quae in se sola considerata nihil fere sui, nec Dei, nec
rerum sit conscia; & contra, qui Corpus habet ad plurima aptum, Mentem
habet, quae in se sola considerata multum sui, & Dei, & rerum sit
conscia. In hac vita igitur apprime conamur, ut Corpus infantiae in aliud,
quantum ejus natura patitur, eique conducit, mutetur, quod ad plurima aptum
sit, quodque ad Mentem referatur, quae sui, & Dei, & rerum plurimum
sit conscia; atque ita ut id omne, quod ad ipsius memoriam, vel imaginationem
refertur, in respectu ad intellectum vix alicujus sit momenti, ut in Schol.
Prop. praeced. jam dixi.
PROPOSITIO XL
Quo unaquaeque res plus perfectionis habet, eo magis agit,
& minus patitur, & contra, quo magis agit, eo perfectior est.
DEMONSTRATIO
Quo unaquaeque res perfectior est, eo plus habet realitatis
(per Defin. 6 p. 2), & consequenter (per Prop. 3 p. 3 cum ejus Schol.)
eo magis agit, & minus patitur; quae quidem Demonstratio inverso ordine
eodem modo procedit, ex quo sequitur, ut res contra eo sit perfectior,
quo magis agit. Q.E.D.
Corollarium
Hinc sequitur partem Mentis, quae remanet, quantacunque ea
sit, perfectiorem esse reliqua. Nam pars Mentis aeterna (per Prop. 23 &
29 hujus) est intellectus, per quem solum nos agere dicimur (per Prop.
3 p. 3); illa autem, quam perire ostendimus, est ipsa imaginatio (per Prop.
21 hujus), per quam solam dicimur pati (per Prop. 3 p. 3 & gen. Affect.
Defin.), atque adeo (per Prop. praeced.) illa, quantacunque ea sit, hac
est perfectior. Q.E.D.
Scholium
Haec sunt, quae de Mente, quatenus sine relatione ad Corporis
existentiam consideratur, ostendere constitueram; ex quibus, & simul
ex Prop. 21 p. 1 &. aliis apparet, quod Mens nostra, quatenus intelligit,
aeternus cogitandi modus sit, qui alio aeterno cogitandi modo determinatur,
& hic iterum ab alio, & sic in infinitum; ita ut omnes simul Dei
aeternum, & infinitum intellectum constituant.
PROPOSITIO XLI
Quamvis nesciremus, Mentem nostram aeternam esse, Pietatem
tamen, & Religionem, & absolute omnia, quae ad Animositatem, &
Generositatem referri ostendimus in Quarta Parte, prima haberemus.
DEMONSTRATIO
Primum, & unicum virtutis, seu recte vivendi rationis
fundamentum (per Coroll. Prop. 22 & per Prop. 24 p. 4) est suum utile
quaerere. Ad illa autem determinandum, quae ratio utilia esse dictat, nullam
rationem habuimus Mentis aeternitatis, quam demum in hac Quinta Parte novimus.
Quamvis igitur tum temporis ignoraverimus, Mentem esse aeternam, illa tamen,
quae ad Animositatem, & Generositatem referri ostendimus, prima habuimus;
atque adeo, quamvis etiam nunc hoc ipsum ignoraremus, eadem tamen rationis
praescripta prima haberemus. Q.E.D.
Scholium
Communis vulgi persuasio alia videtur esse. Nam plerique
videntur credere, se eatenus liberos esse, quatenus libidini parere licet,
& eatenus de suo jure cedere, quatenus ex legis divinae praescripto
vivere tenentur. Pietatem igitur, & Religionem, & absolute omnia,
quae ad animi Fortitudinem referuntur, onera esse credunt, quae post mortem
deponere, & pretium servitutis, nempe Pietatis, & Religionis accipere
sperant, nec hac spe sola; sed etiam, & praecipue metu, ne diris, scilicet
suppliciis post mortem puniantur, inducuntur, ut ex legis divinae praescripto,
quantum eorum fert tenuitas, & impotens animus, vivant; & nisi
haec Spes, & Metus hominibus inessent, at contra si crederent, mentes
cum corpore interire, nec restare miseris, Pietatis onere confectis, vivere
longius, ad ingenium redirent, & ex libidine omnia moderari, &
fortunae potius, quam sibi parere, vellent. Quae mihi non minus absurda
videntur, quam si quis propterea, quod non credit, se posse bonis alimentis
corpus in aeternum nutrire, venenis potius, & lethiferis se exsaturare
vellet; vel quia videt Mentem non esse aeternam, seu immortalem, ideo amens
mavult esse, & sine ratione vivere: quae adeo absurda sunt, ut vix
recenseri mereantur.
PROPOSITIO XLII
Beatitudo non est virtutis praemium, sed ipsa virtus;
nec eadem gaudemus, quia libidines coercemus; sed contra quia eadem gaudemus,
ideo libidines coercere possumus.
DEMONSTRATIO
Beatitudo in Amore erga Deum consistit (per Prop. 36 hujus,
& ejus Schol.), qui quidem Amor ex tertio cognitionis genere oritur
(per Coroll. Prop. 32 hujus), atque adeo hic Amor (per Prop. 59 & 3
p. 3) ad Mentem, quatenus agit, referri debet; ac proinde (per Defin. 8
p. 4) ipsa virtus est, quod erat primum. Deinde quo Mens hoc Amore divino,
seu beatitudine magis gaudet, eo plus intelligit (per Prop. 32 hujus),
hoc est (per Coroll. Prop. 3 hujus), eo majorem in affectus habet potentiam,
& (per Prop. 38 hujus) eo minus ab affectibus, qui mali sunt, patitur;
atque adeo ex eo, quod Mens hoc Amore divino, seu beatitudine gaudet, potestatem
habet libidines coercendi; & quia humana potentia ad coercendos affectus
in solo intellectu consistit, ergo nemo beatitudine gaudet, quia affectus
coercuit; sed contra potestas libidines coercendi ex ipsa beatitudine oritur.
Q.E.D.
Scholium
His omnia, quae de Mentis in affectus potentia, quaeque de
Mentis Libertate ostendere volueram, absolvi. Ex quibus apparet, quantum
Sapiens polleat, potiorque sit ignaro, qui sola libidine agitur. Ignarus
enim, praeterquam quod a causis externis, multis modis agitatur, nec unquam
vera animi acquiescentia potitur, vivit praeterea sui, & Dei, &
rerum quasi inscius, & simulac pati desinit, simul etiam esse desinit.
Cum contra sapiens, quatenus ut talis consideratur, vix animo movetur;
sed sui, & Dei, & rerum aeterna quadam necessitate conscius, nunquam
esse desinit; sed semper vera animi acquiescentia potitur. Si jam via,
quam ad haec ducere ostendi, perardua videatur, inveniri tamen potest.
Et sane arduum debet esse, quod adeo raro reperitur. Qui enim posset fieri,
si salus in promptu esset, & sine magno labore reperiri posset, ut
ab omnibus fere negligeretur? Sed omnia praeclara tam difficilia, quam
rara sunt.
F I N I S
|
|
