Anlama Yetisi (Anlak; Zekâ)

Anlama uslamlama ile bir değildir. Anlak (ya da Anlama Yetisi, Zekâ) evrenselin yetisidir. Anlama duyumsama ve algılama değildir ve salt duyumun ve duyusal-algının tekilliğinin üstünde ve ötesinde, düşünmenin gerçek öğesinin, evrenselin, ama soyut evrenselin işlevidir. Anlak nesnesini evenselleştirir, ya da daha doğrusu Anlağın nesnesini evrenselleştirmesi nesnenin Anlağın kendi kaynakları tarafından üretilmesidir. Anlama nesnenin anlığa alınması, 'ansallaştırılması,' düşüncenin evrensel öğesinde belirlenmesidir. Anlak nesnesinde gerçekte yalnızca ve yalnızca kendini anlar, çünkü anlama Anlağın kendi kategorilerinin işlevidir.

Anlak ve Çelişki
Anlama bir şeyin neden ya da etki, bir ya da çok, öz ya da biçim, nitelik ya da nicelik, bağıntı ya da yalınlık, olumlu ya da olumsuz vb. olarak evrenselin düzlemine alınmasıdır. Anlama karşıtlıktan nefret eder, çünkü anlama sonluluk kipindeki evrenselin, bir tekile indirgenmiş görülen evrenselin işlevidir. Birşeyin anlağı onun ya neden ya da etki, ya öz ya da biçim vb. olduğunu düşünür. Anlak bir nedenin neden olarak o denli de etki vb. olduğunu düşünmez.

Anlama yetisi Özdeşlik İlkesine göre etkindir, ya da anlak çelişkiyi yadsır. Gerçekten de sıradan, olağan, analitik düşünmede birşeyin kendisi olduğunu ve başkası olmadığını doğrularız.

Anlağın felsefe tarihinde en güçlü doğrulanışını Parmenides'te görürüz. Varlık vardır, ve Yokluk yoktur. İkisi birbirini saltık olarak dışlayan belirlenimlerdir. Eğer görüngü dünyası çelişkinin varlığını doğruluyorsa, eğer birşeyin iki karşıt yüklemi birden taşıdığı, eğer Görüngünün yalnızca var değil ama yok da olduğu, Varlığı olduğu gibi Yokluğu da kapsadığı gösteriliyorsa, o zaman Görüngü gerçek değildir, yalnızca bir sanı ya da görüştür, bir doksadır. Eleatikler analitik düşünceyi olduğu gibi diyalektiği de kavrayan derin düşünürlerdi. Görüngünün gerçek olmadığını ileri sürmede Herakleitos kadar haklıydılar. Yanıldıkları özsel nokta diyalektiği, karşıtların birliğini yalnızca görüngüye, gerçek olmayana, var olmayana, özneye sınırlı bir belirlenim olarak görmeleriydi.

Birşey salt kendisi ise, aynı zamanda başkası da değilse, tüm değişim yadsınır, çünkü değişim Birşeyden Başkasına bir geçiştir, ve bu Oluş süreci Birşeyin aynı zamanda Başkası da olması ile olanaklıdır. Birşey = Birşey, A = A denklemi, bu anlak özdeşliği Birşeyin sonsuza dek Birşey kalmasını gerektirir.

Parmenides tüm varlığın özdeşlik olduğunu, hiçbir ayrım, hiçbir çokluk, hiçbir boşluk, hiçbir yokluk, hiçbir olumsuzlama içermediğini düşünüyordü. Zenon çokluğun, ayrımın, çelişkinin yalnızca bir sanı olduğunu, hiçbir olgusallığının olmadığını tanıtlayan sayısız tanıtlama geliştirdi. Devimin karşıtı ile, Dinginlik ile birliği içerdiğini gösterdi ve buna göre devimin olmadığını çünkü çelişkinin olgusal olmadığını düşünüyordu. Herakleitos diyalektiğin yalnızca öznel dünyaya değil, nesnelliğe de ait olduğunu kavrayan ilk düşünür oldu.

Anlak bireysel duyumlarla değil ama evrensellerle ilgilenir. Anlaşılan duyumsanan değildir. Anlaşılan tekil duyulurun düşünsel özü, fenomenin özselliğidir. Anlaşılan Benin doğasına götürülür. Ben ise bu bireysel Ben değil ama evrensel Bendir, aslında evrenselin kendisidir.

Us
Bilinç Us değildir. Us kavramın öznelliğinin onun nesnelliği ile birliğidir. Daha açık olarak, ussal olan edimsel olandır, ve doğal us bile onun için ussal olmayanın edimselliğinin ileri sürülmesini mantıksız görerek bunu olanaklı en büyük dikbaşlılıkla yadsır. Us yeteneği kavram yeteneğidir, ve ussallık doğal bilinç için kavramın biricik edimsellik, biricik gerçek varlık olduğunun sezgisidir. Felsefenin usu öznellik ve nesnelliğin birliği olarak açındırması doğal bilincin bu bilinçsiz kanısının bilincidir.

Evrenin özünün Us olduğu önesürümü (Anaxagoras) onun özünün bilinç olduğu, olgusal evrenin öznel bilinç tarafından yaratıldığı anlamına gelmez (Özdekçi bakış açısından düşünen Friedrich Engels böyle anlar). Varlığın ussallığı felsefenin bakış açısıdır. Ama ussallığı salt öznellik olarak görmek görgücülüğe aittir ve onun bakış açısından Varoluşun ussallığı onun öznelliği, bir görüngü olması anlamına gelir.

Us ile karşıtlık içinde anlama yetisi ya da anlak salt öznelliktir. Anlağın evrenselin nesnelliğini yadsıması nesnelliği duyusal, özdeksel, dışsal olarak almasına bağlıdır. Evrensel hiç kuşkusuz özneldir. Ama yalnızca öznel değil. Evrensel öznel olmasından daha yüksek ve güçlü bir anlamda nesneldir çünkü özneye bağımlı değildir.